فصلنامه علمی پژوهش‌های انقلاب اسلامی

چکیده هدف: رهبر انقلاب اسلامی در تمام اسناد بالادستی، سیاست‌های کلی نظام و رهنمودهایشان منبعث از دین اسلام، همواره بر تحقق عدالت در حیات زیسته جمهوری اسلامی ایران تأکید نموده‌اند. از این رو هدف پژوهش حاضر بررسی جایگاه عدالت در منظومه فکری رهبر انقلاب اسلامی است.
روش‌شناسی پژوهش: در پژوهش حاضر با اتخاذ رویکردی توسعه‌ای و با بهره‌گیری از روش اسنادی و همچنین تحلیل محتوای کمی و کیفی (رابطه‌ای) بیانات آیت‌الله خامنه‌ای در بازه زمانی 1368-1402 و با بهره‌مندی از نرم‌افزار R و SPSS، جهت تنظیم و تحلیل داده‌ها اقدام شده است.
یافته‌ها: بر مبنای تحلیل محتوای بیانات رهبر انقلاب اسلامی در بازه زمانی 1368-1402، تعداد 580 مفهوم مرتبط با عدالت در قالب 18 کلان مفهوم عدالت احصاء گردید که همه مفاهیم دارای ارتباط معنی‌داری با یکدیگر بودند. ایشان ضمن توجه به کاستی‌های وضعیت موجود در تحقق عدالت در جامعه، و علل بروز آن، ویژگی‌های عدالت، جامعه آرمانی، و همچنین راهکارهای عملیاتی عدالت‌محور را در 5 مقوله کلان معرفی کرده، و در پی دستیابی به جامعه عدالت‌محور می‌باشند.
نتیجه‌گیری: رهبر انقلاب اسلامی در قامت یک نظریه‌پرداز، اقدام به طرح‌ریزی نظریه عدالت با بهره‌گیری از مبانی فقهی و آموزه‌های اسلامی کرده اند، و معتقدند که عدالت کامل با اراده الهی و توسط امام معصوم قابل تحقق است. در عین حال در مقام یک رهبر سیاسی به نظریه‌پردازی محدود نمانده، و عدالت نسبی را در جامعه قابل دستیابی می‌دانند و برای آن راهکارها و شیوه‌های اجرایی و عملیاتی پیشنهاد می کنند، و در یک مقوله‌بندی کلان تحقق عدالت را در حوزه‌های مختلف توسط مسئولین و با مشارکت مردم میسر می‌دانند.

چکیده آنچه می­‌تواند ماهیت علوم انسانی و یا چیستی آن را بیان کند، شاید در نزدیک­‌ترین و در عین حال دقیق‌­ترین معنا «صفت» آن باشد: یعنی «انسانی»: که این امر به معنای آن است که این علوم ماهیتا، به گونه­‌ای بنیادین به انسان تعلق دارند. «انسان» هم موضوع این دانش­‌ها است و هم دانشگر و پژوهشگر آنها. بر این مبنا در این تحقیق، بر آنیم که با واکاوی آثار امام خمینیv این فرضیه را به آزمون بگذاریم  که در قاموس اندیشه ایشان، علوم انسانی نمی­تواند بریده از زیست بوم فرهنگی و اعتقادی نگریسته شود. این پژوهش و تدقیق، نهایتا ما را به این شناخت رهنمون می­سازد که در واقع هدف و رسالت علوم انسانی  در اندیشه امام خمینیv پاسخ­گویی به مسائل و بحران­های جامعه اسلامی است. و هنگامی که امام خمینیv از اسلامی شدن علوم انسانی صحبت می­کند در واقع همان بومی سازی علوم انسانی را با توجه به اقتضائات انقلاب اسلامی پی می­گیرد.

چکیده امعان نظر در اندیشه و عمل فقها در ادوار مختلف از آغاز عصر غیبت کبرا تا دوره قاجار، مبیّن فراز و فرود و حرکت در مسیری تکاملی است. پس از روی کار آمدن صفویه و گذار از زمانه تقیّه، شاهد تعاون فقها با حکومت صفویه و پذیرش مناصب حکومتی صفوی در قالب ولایت شرعی فقها و سلطنت مسلمان ذی‌شوکت هستیم. سقوط صفویه و روی کار آمدن افغان‌ها، نادرشاه و زندیه سبب فروپاشی مناسبات سیاسی و مذهبی عصر صفوی گردید و مناصب سیاسی از فقها ستانده شد و در بستر جامعه، سه جریان مذهبیِ اصولی، خباری و صوفیه به رقابت و منازعه پرداختند؛ اما فرجام این نزاع سیاسی و اجتماعی-مذهبی در پایان دوره فترت و آغاز قاجاریه، ارتقای جایگاه فقها و کسب اقتدار اجتماعی مستقل است که قدرت خود را نه از انتصاب سلاطین، که از مردم کسب می‌کردند و پادشاهان حاجت به اذن و اجازه آنها پیدا نمودند. حال این سؤال مطرح می‌شود که چرا و چگونه فقها از تعاون با حکومت و قدرتِ منتسب به سلطان به قدرتِ متکی بر مردم و اقتدار اجتماعی تحوّل یافتند؟ با بهره‌گیری از نظریه هرمنوتیک قصدگرای اسکینر و تحلیل شرایط محیطی و زمینه‌های گفتمانی و مذهبی، این فرضیه اثبات شده است که تطورات در فقه شیعه به ویژه مباحث اجتهاد و تقلید و خمس از یک سو، و تحولات محیطی و حدوث شرایط اجتماعی از سوی دیگر، در فرآیندی یکصدساله، موجبات گذار فقها از تعاون با حکومت به اقتدار اجتماعی مستقل را فراهم نمود.

چکیده این مقاله با تأکید بر آرای امام خمینی به بحث در مورد راهکارهای درونی و بیرونی نظارت در حکومت اسلامی پرداخته است. راهکارهای جامعی را در حوزه نظارت بیرونی از آرای ایشان استخراج کرده و به بحث گذاشته است. در این مقاله ضمن اشاره به راهکارهای درونی همچون تقوا، علم، عدالت و... به راهکارهایی که در حوزه نظارت بیرونی ارائه می‌شوند اشاره شده که تحت عناوین راهکارهای عمومی و ساختاری، مطرح خواهند شد.

چکیده اعتراض به عنوان یکی از مهم‌ترین کنش‌های سیاسی و اجتماعی، همواره جایگاهی ویژه در نسبت میان مردم و حاکمیت داشته است. با این حال، مرز میان «اعتراض مشروع» و «اغتشاش نامشروع» از مسائل چالش‌برانگیز در اندیشه سیاسی و فقهی محسوب می‌شود. پژوهش حاضر با اتخاذ رویکردی توصیفی ـ تحلیلی و با تکیه بر منابع فقه امامیه و تحلیل بیانات مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی)، در پی تبیین مبانی فقهی و چارچوب‌های حاکم بر مشروعیت اعتراض در نظام اسلامی است. مسئله اصلی این پژوهش آن است که ضوابط تحقق «اعتراض مشروع» در بیانات مقام معظم رهبری کدام است و این ضوابط بر پایه چه ادله و مبانی‌ای از فقه امامیه قابل استنباط می‌باشد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که اعتراض در نگاه معظم‌له، در صورتی مشروع است که در چارچوب قانون، عقلانیت، اخلاق و با مرزبندی آشکار نسبت به دشمنان اسلام تحقق یابد. بر این اساس، اعتراض نه‌تنها منافاتی با اعتماد و همراهی مردم با مسئولان ندارد، بلکه می‌تواند مصداقی از امر به معروف و نهی از منکر و ابزاری برای اصلاح و تکامل جامعه اسلامی باشد. در مقابل، هرگونه حرکت معارضانه که امنیت عمومی را خدشه‌دار کند یا زمینه سوءاستفاده دشمنان را فراهم آورد، در زمره اغتشاش و فتنه قرار گرفته و فاقد مشروعیت فقهی خواهد بود. این مقاله با بررسی مبانی فقهی اعتراض در حکومت عدل و جور و تحلیل جایگاه آن در نظام جمهوری اسلامی، به این نتیجه می‌رسد که در اندیشه مقام معظم رهبری، اعتراض مشروع فرصتی برای نظارت عمومی، پیشگیری از انحرافات و تقویت انسجام اجتماعی است و می‌تواند در چارچوب شریعت، به پایداری و اقتدار نظام اسلامی یاری رساند.

چکیده مستند رضاشاه شبکه ماهواره‌ای من و تو، یکی از اقدامات این شبکه در راستای تاریخ‌سازی جدید و تحریف تاریخ معاصر ایران است. تهیه‌کنندگان این اثر با نشان دادن تصاویر خرابی‌های دوره قاجاری، ورود رضا پهلوی به ارکان قدرت‌سیاسی را معجزه‌ای برای پایان یافتن اوضاع نابسامان آن دوران تلقی کرده و اقدامات فراوانی را در حوزه‌های فرهنگی و اجتماعی به وی نسبت می‌دهند. اقداماتی که به طور کلی چهره ایران را از ویران‌سرایی کامل به یک کشور مدرن و قدرتمند در منطقه تبدیل می کرد. از این‌رو مقاله حاضر درصدد است تا به روش توصیفی - تحلیلی با استفاده از اسناد و منابع به بررسی تحریف‌های مطرح شده در مستند رضاشاه بپردازد. سوالاتی که در اینجا مطرح می‌شود؛ 1. موضوعات پیرامون اقدامات فرهنگی و اجتماعی دوره رضاشاه در مستند، تا چه حد به واقعیت نزدیک است؟ و اینکه اداره کنندگان منصوب‌شده حکومت پهلوی در ایجاد تحولات آن دوره چه نقشی داشته‌ا‌‌ند؟ یافته‌های مقاله نشان می‌دهد که مستند تمامی وجهه‌های تحول فرهنگی و اجتماعی دوران پهلوی اول را به واسطه نمایش تصاویر منتخب و ارائه اطلاعات غلط به مخاطب خویش، به شخص رضاشاه و حکومت پهلوی نسبت می دهد و وی را تنها عامل پیشرفت فرهنگی و اجتماعی ایران آن دوران معرفی می‌کند. هم‌چنین مستند افراد تحصیل کرده حاضر در حکومت را تحت هدایت و رهبری او در ایجاد آن اصلاحات نشان می دهد.

چکیده انقلاب­ها می­آیند، نه این که ساخته شوند. اما اگر انقلابی چون انقلاب اسلامی، ساخته شود، به بنیادی تبدیل می­گردد، که به تنهایی گام­های بعدی خود را خویش می­سازد! ولی چگونه؟ انقلاب مستمر، مفهومی است که با بسط آن می­توان به سوال مذکور پاسخ داد. اما، چنانچه با این سوال مواجه باشیم که چگونه می­توان به تحقق گام دوم انقلاب اسلامی نائل آمد؟ پاسخ فرضی آن است که با انقلاب مستمر، نه به معنای سوسیالیستی، بلکه به مفهومی در تراز انقلاب اسلامی، می­توان بدان دست یافت. ولی همین بررسی، نیازمند روشی نو است، که با ساختن یک مبنای نظری از رهبری انقلاب، در گفتار نخست بیانیه گام دوم فراهم آمده است. انقلاب مستمر در تراز انقلاب اسلامی، پنج مؤلفه حرکت انقلابی و ارزشی، مقاومت، خودسازی و تمدن­سازی انقلابی را دربرمی­گیرد که در یک نظام سلسله مراتبی به تقویت و تحقق همدیگر کمک می­کنند.

چکیده دیدگاه ها و آرای صاحبنظران و عالمان دینی در خصوص ماهیت نظام اسلامی براساس اینکه چه مبنایی را برای مشروعیت حکومت به رسمیت شناخته باشند، چه صفات و شرایطی برای حاکم و زمامدار اسلامی ضروری است و وی مطابق با ادله شرعیه زمامدار اسلامی باید واجد چه شرایط و صلاحیتهایی باشد متفاوت است. یکی از فراگیرترین این دیدگاهها به فقیه و مجتهد بودن به عنوان یکی از ویژگی های حاکم و زمامدار اسلامی تأکید دارد؛ دیدگاهی که ازآن به «ولایت فقیه »  تعبیر می شود. نکته قابل تأمل این است که عموما به هنگام نظریه پردازی در این خصوص و درخصوص برخی دیگر از موضوعات فقه سیاسی این گونه تلقی می شود که این مقوله ها صرفا شیعی هستند لذا نظریه های اهل سنت در خصوص آن‌ها ، چندان مورد عنایت قرار نمی گیرد، از همین رو این سؤال ممکن است مطرح شود که آیا نظریه و مدل ولایت فقیه ، مختص عالم تشیع و دیدگاههای فقهی شیعه است یا اینکه در میان اهل سنت نیز طرفدارانی دارد؟ موضع علمی و فقهی اهل سنت در خصوص این مقوله چیست؟ چه نظرات و دیدگاههایی در میان آن‌ها در این باره مطرح است؟ و این دیدگاه ها برچه مبنایی استوارند؟ و … از جمله سؤالاتی است که  این پژوهش به آن می پردازد.

واژگان کلیدی
 

چکیده ترویج ارزش­های انقلاب اسلامی یکی از اهداف اساسی انقلاب و زمینه قدرت نرم آن است. این مقاله با مبنا قرار دادن دیپلماسی فرهنگی در صدد تبیین مولفه‌های آن در جهت گسترش جهانی ارزش‌های انقلاب اسلامی ایران می‌باشد. سوال اصلی پژوهش این است که انقلاب اسلامی ایران در دیپلماسی فرهنگی خود می‌خواهد چه ارزش و بینشی را با چه روش و بـرنامه‌­ای‌ توسط چه نهاد و سازمانی با کدام کنشگر و کارگزاری، در جهان گسترش بدهد؟ برای تبیین مسئله و پاسخ به این سوال از نظریه هاگر استرند استفاده و عنوان شد که ارزش‌ها و فرهنگ انقلاب اسلامی با ویژگی‌های جهان شمولی هچون عدالت خواهی، آزادی خواهی، استقلال طلبی، استکبار و ظلم ستیزی، دفاع از مظلومان و مستضعفان، و ... از طریق ابزارهای مختلف دیپلماسی فرهنگی مانند دیپلماسی: رسانه­ای، علمی، آموزشی، هنری، گردشگری، مذهبی و زبانی؛ و با استفاده از ظرفیت سازمان­ها، ارگان­ها و نهادهای مختلف متولی امر فرهنگ؛ و بهره­مندی از نیروی انسانی کارآمد؛ در صدد ایجاد نظـم نـوین جهـانی و غلبه بر فرهنگ لیبرالیستی غربی می‌باشد.

چکیده این مقاله بر آنست تا نقش پرهیز از تفرقه و همکاری کشورهای اسلامی در تأسیس امت واحده اسلامی را تبیین کند. محور اول مقاله بر نقش پرهیز از تفرقه گرایی و تعرض به یکدیگر در جهان اسلام تأکید دارد و محور دوم همکاری‌هایی است که در جهان اسلام باید محقق گردد تا بتوانیم به امت واحده اسلامی دست یابیم. این دو محور اولین گامهایی است که برای تحقق امت واحده اسلامی باید پیمود. پرهیز از تفرقه شامل پرهیز از پنج عامل اصلی تفرق در امت اسلامی یعنی جنگ، ترور، تکفیر، تعارض و مشاجره است. همکاری کشورهای اسلامی نیز شامل دو عنوان مقابله با دشمن مشترکو احسان و دوستی با مسلمانان است. در هر مورد پس از توصیف به ادله متنی هر یک از آنها پرداخته شده است. علاوه‌برآن تلاش شده تا شواهد قولی که در کلام امام خمینی –قدس‌سره- و رهبر معظم انقلاب –دام ظلّه - به‌دست‌آمده نیز ارائه گردد.

چکیده پدیده مردم سالاری دینی در دهه های اخیر با الهام از آموزه های اسلام ناب محمدی (ص) و در متن واقعیات سیاسی و اجتماعی ایران بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ظهور کرد. این نظام سیاسی جدید بعلت بدیع و بی سابقه بودن مورد تأمل متفکران و نظریه پردازان حوزه های مختلف علوم انسانی قرار گرفته و از زوایا و ابعاد گوناگون بدان نگریسته شد. اکنون با طرح ایده الگوی ایرانی- اسلامی پیشرفت و حرکت درمسیر آفرینش تمدنی بر آمده از مکتب حیات بخش اسلام و متکی بر معارف و ظرفیت های تعالی آور فقه اجتهادی و کاربردی مذهب شیعه و نیز با تکیه بر استعدادهای بی بدیل طبیعی و انسانی ایران، جا دارد چایگاه مردم سالاری دینی در سیر تحقق و تکامل این الگو و سرانجام ایجاد تمدن مورد نظر مورد کنکاش قرار گیرد.
سؤال محوری این مقاله نیز معطوف به نقش نظام سیاسی جدید و موجود مستقر در جمهوری اسلامی ایران در نیل به اهداف ترسیمی این الگوست.
روشی که در این مقاله مورد استفاده قرار گرفته است ترکیبی توصیفی- علی و با نگاهی تمدنی در رهیافت های گوناگون در نظام های مردم سالار است که با کاربست رهیافت "هستی شناختی" پیرامون ظرفیت ها و مؤلفه های شکل دهنده تمدن ایرانی- اسلامی در نظام مردم سالاری دینی کنکاش و پردازش می شود.
هسته مرکزی این رهیافت را تمدن برآمده از تحقق الگوی ایرانی- اسلامی پیشرفت و مشارکت وسیع و مؤثر مردم در تعیین سرنوشت شکل می دهند. این پدیده به نوبه خود روابط و مناسبات انسانی و کارکردهای مشروعیت آفرین نظام جمهوری اسلامی ایران را ساماندهی و ارتقا، می بخشد. تحقق الگوی فوق و تمدنی را به نمایش می گذارد که با خصایص عام سایر تمدنها و ...

چکیده در تاریخ معاصر ایران دو نوع شیوه مبارزاتی سیاسی ـ پارلمانی و مسلحانه مرسوم بوده است، اما هر دو شیوه بنابه دلایلی ناکام مانده و توفیقی در پی نداشته است. در دهه 1350 امام خمینی+ با ابداع یک شیوه مبارزاتی جدید، توانست به عمر نظام سخت‌افزاری طاغوت پایان دهد. بنابراین، پژوهش حاضر تلاش دارد به بررسی شیوه مبارزاتی امام خمینی+ در مقابله با رژیم طاغوتی پهلوی در قالب قدرت نرم با بهره‌گیری از آموزه‌های دینی بپردازد. در همین ارتباط، ابتدا به مؤلفه‌های فرهنگی ـ مذهبی مولد قدرت نرم پرداخته می‌شود و در ادامه ضمن بررسی اقدامات امام در جهت بازتولید قدرت نرم با بهره‌گیری از الگوهای دینی ـ اعتقادی، در قسمت پایانی به استراتژی‌های مبارزاتی امام خمینی+ در مبارزه با رژیم پهلوی پرداخته خواهد شد.

چکیده ایران در دو دهه پایانی حاکمیت پهلوی، شاهد جدال دو گفتمان پهلویسم و اسلام انقلابی بود. تقابل این دو گفتمان از عللی چند سرچشمه می گرفت. از جمله عواملی که به نزاع گفتمان‌ های مزبور می افزود، مطبوعات به ویژه دو موسسه اطلاعات و کیهان بود. این دو مؤسسه بزرگترین شبکه رسانه ای ایران را تشکیل و حجم وسیعی از مخاطبان را پوشش می‌ دادند. مسئله اصلی تحقیق این است که چرا با وجود تبلیغ ایده های گفتمان حاکم از سوی این دو مؤسسه، گفتمان اسلام سیاسی به گفتمان مسلط جامعه تبدیل شد؟ به عبارت دیگر، مطبوعات این دوره به عنوان بخشی از گفتمان تجددگرای حکومتی چگونه زمینه ساز پیدایش، رشد و گسترش ایدئولوژی تشیع انقلابی شدند؟ بر اساس نتایج پژوهش، تبلیغ گسترده انقلاب سفید و پوشش ‌ندادن انتقادهای مخالفین در این باره و حتی توهین و تخریب آنان به گسترش اندیشه های ضد سلطنتی در گفتمان اسلام سیاسی انجامید؛ رواج غرب گرایی سبب درپیش ‌گرفتن سیاست‌ های ضدامپریالیستی از سوی گفتمان رقیب شد و اسلام به عنوان یک ایدئولوژی ضد امپریالیستی مطرح شد؛ پذیرش و تبلیغ عرفی‌ گرایی که عمدتاً با تقدس ‌زدایی از امور مقدس جامعه همراه بود، موجب رواج این اندیشه از سوی حاملان گفتمان اسلامی شد که دین و سیاست توأمان‌ و غیرقابل تفکیک اند؛ تلاش مطبوعات برای به ‌خدمت‌ گرفتن مذهب با برجسته‌ کردن جنبه‌ های شفاعت جویانه، سوگوارانه و فاجعه نگر آن، سبب تقویت خوانش های شهادت جویانه و ظلم ستیزانه از مذهب و الگوهای مذهبی در گفتمان اسلام سیاسی شد، چنانکه قیام امام حسین  برای به دست‌ گیری قدرت و تعویض حکومت تفسیر شد.
 

چکیده عدالت از کانونی­ترین آموزه­های قرآنی و اسلامی است که در اندیشه­های سیاسی – اجتماعی رهبران انقلاب اسلامی همانند امام خمینی و شهید آیت الله مطهری بازتاب بسیاری یافته است. اما به رغم آن که شعار عدالت اجتماعی و اجرای آن از سیاست­های اصلی دولت‌های بعد از انقلاب بوده، مسئله عدالت در کارنامه جمهوری اسلامی تا به امروز وضعیت مطلوبی نداشته است. بر این اساس، این پرسش مطرح می‌شود که چرا با همه سفارش­هایی که در آموزه­های دینی و تاکید رهبران انقلاب در باب عدالت اجتماعی و مباحث مربوط به آن وجود دارد عدالت در جامعه ما حضوری شایسته ندارد؟ در این مقاله با استفاده از روش تحلیل مقایسه­ای تلاش می‌شود با تاکید بر عدالت از دیدگاه رهبران انقلاب اجرای برنامه­های توسعه دولت‌های بعد از انقلاب مورد بررسی و واکاوی قرار گرفته، تا میزان انحراف آن­ها از مفهوم عدالت از دیدگاه رهبران انقلاب روشن شود و آسیب‌های ایجاد شده شناسایی و راه کارهای اصلاح برای تقویت و تداوم حیات و استمرار نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران هموار گردد.

چکیده جوامع مختلف برای قرار گرفتن در مسیر بهبود شرایط اجتماعی و اقتصادی خود نیازمند فراهم نمودن زمینه­های رشد و توسعه هستند و یکی از عوامل موثر بر رشد و توسعه هر جامعه­ای تحول در ساختارهای علمی کشور و گسترش دانش به ویژه در حوزه علوم انسانی است. جمهوری اسلامی ایران نیز از این قاعده مستثنی نیست. یافتن موانع فرهنگی توسعه علوم انسانی در ایران نیازمند واکاوی دقیق ویژگی­های فرهنگی کشورمان است. سئوال این است که عوامل فرهنگی چه نقشی در توسعه نیافتگی علوم انسانی در ایران دارند؟ فرضیه­ عبارت است از این که: فرهنگ خودنمایی، فردگرایی و اهمیت مدرک برای کسب پرستیژ اجتماعی و موقعیت اقتصادی از مهمترین موانع فرهنگی توسعه علمی ایران در حوزه علوم انسانی است. برای تبیین توسعه علمی و نیز موانع رسیدن به آن نیازمند بهره­گیری از یک چارچوب نظری مناسب هستیم. چارچوب نونهادگرایی برای تحلیل این مقاله مورد استفاده قرار گرفته است.

چکیده انقلاب اسلامی، نخستین انقلاب مذهبی عصر حاضر یا به تعبیر دیگر اولین قیام بزرگ علیه نظام­های زمینی و مدرنترین شکل قیام بود. در فرایند انقلاب اسلامی، گفتمانی هژمونیک شکل گرفت که با تمامی بداعتش ریشه در سنت دیرینه اسلام داشت.که در بستر انقلابی، اسلام دینی تعریف شده بود که سیاستش در عبادتش و عبادتش در سیاستش مدغم است، احکام اخلاقیش هم سیاسی است، قدرت را نیز در یک رابطه سازواره با معرفت دینی عرفانی تعریف کرده بود. در این نوشتار بر آنیم الزامات انقلابی بودن و انقلابی ماندن در اندیشه حضرت امام خمینیv و رهبر معظم انقلاب که همان وفاداری و تاکید بر دوگانه جمهوریت و اسلامیت است را مورد پردازش قرار دهیم. در این نوشتار این دو عنصر اساسی در انقلاب اسلامی و مورد تاکید بنیانگذار نهضت اسلامی را بعنوان مبنا و چارچوب بحث خود قرار داده و ویژگی­های مورد نظر را تشریح می­نمائیم.
 

چکیده این مقاله در ابتدا به مباحث «انقلاب»، «اقسام انقلاب»، «انقلاب اسلامی یا اسلام انقلابی؟» به طور اختصار از منظر شهید مطهری و با عنایت به کتاب پیرامون جمهوری اسلامی ایشان پرداخته و سپس به بحث اصلی یعنی «انقلاب اسلامی ایران» که بخش پایانی کتاب  بررسی اجمالی نهضت‌های اسلامی در صد ساله اخیر است، می‌پردازد. استاد مطهری در بحث نهضت اسلامی ایران، چهار موضوع را مورد ارزیابی قرار می‌دهد که عبارتند از: ماهیت، هدف، رهبری و آفات نهضت. (انقلاب) شهید مطهری از بین فرضیه‌های مختلفی که پیرامون علل و عوامل شکل‌گیری انقلاب اسلامی مطرح است، عامل مذهب و اسلام را علت اصلی و مهم پیروزی و تداوم انقلاب اسلامی معرفی می‌کند و اگر مجموع نظریات ایشان را در قالب علل اربعه (فاعلی، غایی، صوری و مادی) بیان کنیم، شهید مطهری همه این علل اربعه را در قالب اسلام و مذهب بیان می‌کنند.

چکیده بررسی ابعاد شخصیتی رهبران سیاسی، که در تحولات عظیم تاریخی و معادلات بین المللی و ایجاد یک نظام سیاسی نقش داشته اند، این فرضیه را تقویت می کند که مطالعه چند بعدی بر روی شخصیت و مدل رفتاری آنان، ما را به نتایج مهمی در علل و عوامل ریشه های پیشرفت آن شخصیت ویا نظام نزدیک می نماید، ضمن اینکه نقش بسزایی را در پویایی عقبه فکری و سیاسی نظام ها دارد که  با توجه به آن می توان کار آمدی نظام ها را تقویت نمود. امام خمینی به عنوان بنیانگذار یک نظام سیاسی جدید در ایران و همچنین یک فقیه برجسته شیعی، که دارای اندیشه های فلسفی، عرفانی و سیاسی عمیق می باشد، شناخته می شود  که منجر به شکل-گیری انقلاب اسلامی شده است. لذا باز شناسی ابعاد شخصیتی امام خمینی با تحلیل و تاکید بر مختصات بینشی، منشی ورفتاری شخصیت ایشان، علاوه بر اینکه ما را در فهم دقیق تر اندیشه های ایشان  کمک می-نماید، می توان چارچوب ها و مولفه های  پیشرفت و توسعه این نظام را نمایان سازد و به عنوان یک مدل و الگو برای کارآمدی نظام های سیاسی به خصوص نظام جمهوری اسلامی ایران مطرح باشد. به این منظور در واکاوی اندیشه های امام خمینی از دیدگاه های مقام معظم رهبری به عنوان رهبر جمهوری اسلامی ایران و مفسر اندیشه و آراء امام خمینی استفاده خواهیم نمود. این پژوهش با روش تحلیلی و توصیفی به این سوالات خواهد داد. مختصات بینشی، منشی و رفتاری امام خمینی چیست و تاثیر آن بر پیشروندگی نظام جمهوری اسلامی به چه میزان است؟ ضرورت باز خوانی ابعاد شخصیتی امام خمینی چه تاثیری در نفوذ و اقتدار ایران در سطوح ملی و بین المللی دارد و نقش آن در ساخت تمدن اسلامی چیست؟ بر اساس یافته های پژوهش، پیشروندگی انقلاب اسلامی ایران به عنوان یک متغیر، تحت تاثیر ابعاد بینشی، منشی و رفتاری ایشان بوده است.
 

چکیده اخیرا مقام معظم رهبری در جمع اخیر وزیر امور خارجه و سفرای ایران درخارج کشورکلیدواژه «دیپلماسی ایدئولوژیک» مطرح کردند، گرچه دیپلماسی ایدئولوژیک سابقه ای طولانی دارد وکشورها ازاین دیپلماسی استفاده می کنند اما دیپلماسی ایدئولوژیکی که مقام معظم رهبری مطرح کردندتلفیقی از سیاست آمیخته با آموزه‌های وحیانی است که برای نیل به اهداف نظام در همه ابعاد آن طراحی‌شده است. خاستگاه این بیان معظم له که «برخی به‌غلط، سخن از لزوم جدایی دیپلماسی از ایدئولوژی به میان می‌آوردند، در حالی‌که دیپلماسی ایدئولوژیک هیچ اشکالی ندارد و القاء تقابل میان ایدئولوژی و منافع ملی، صحیح و منطقی نیست؛ هدف از تشکیل جمهوری اسلامی حفظ منافع ملی، استقلال، آزادی، عدالت اجتماعی، قدرت و امنیت ملی‌ است و ایدئولوژی به دنبال تأمین و حفظ منافع ملی است و هویت ملت محسوب است»، از نص صریح قرآن کریم استنتاج شده و به آیه نفی سبیل «وَ لَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلا» (سوره نساء – آیه 141) مبنی بر نفی هرگونه سلطه کافران بر مسلمانان مستظهر است. درواقع این دیپلماسی براساس یک عقلانیتی هم مطرح شده است. لذا این تحقیق به این سئوال حواب می دهدکه آیا بین دیپلماسی ایدئولوژیک ومنافع ملی تعامل یا تقابل وجودارد؟که نگارنده معتقداست براساس اهداف واصول سیاست خارجی وبراساس چهارنوع عقلانیت ابزاری، اخلاقی، ارتباطی وانتقادی دیپلماسی ایدئولوژی منافع ملی جمهوری اسلامی ایران را تضمین می کندودرجهت ارتقا آن می باشد.

چکیده یکی از مهم‌ترین پیامدهای جنگ، بُعد اسارت و به‌دنبال آن بحث نگهداری اسرای جنگی ‌است. پیامدی که یکی از مسائل مهم را در جنگ ایران و عراق رقم زد. در این میان کنوانسیون‌های چهارگانه ژنو 1949و پروتکل‌های الحاقی1977 در تعاملات بین‌المللی، مبنای ارزیابی رفتار دولت‌ها با اسراء جنگی می‌باشند. کنوانسیون سوم این مجموعه به صورت مستقیم اختصاص به اسراء جنگی دارد. باتوجه به اهمیت این موضوع در جنگ تحمیلی پژوهش حاضر سعی دارد با استفاده از روش توصیفی و بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای، اینترنتی و مصاحبه‌ای ماهیت رفتار جمهوری اسلامی ایران را در قبال اسیران جنگی عراقی حاضر در اردوگاه‌های ایران براساس کنوانسیون بین المللی سوم ژنو مورد بررسی قرار دهد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد: پیامدهای رفتار مقامات ایرانی با اسرای جنگی عراقی از قبیل جذب گروهی از آنان به دین اسلام، پناهندگی و عدم فرار از اردوگاه‌ها و... نشان از تلاش و پایبندی ایرانی‌ها به اصول کنوانسیون سوم ژنو می-باشد. آنان در این رابطه با تدوین آئین‌نامه‌ای داخلی، به اتخاذ روش‌ها و شیوه‌های خاصی در برخورد با اسرا پرداختند و بدین وسیله حتی در مواردی فراتر از اصول ذکر شده در کنوانسیون ژنو عمل کردند.

چکیده مطالعه اندیشه نخبگان انقلاب اسلامی ایران و نخبگان اسلام­گرای ترکیه به دلیل پیشینه تمدنی دو کشور در تاریخ اسلام بسیار مهم و ارزنده است. کشور ترکیه به دلیل خلافت ششصدساله امپراتوری عثمانی و ایران زمین به خاطر نقش بارز اندیشمندان و ایرانیانیان در بسط آرمان­های اسلامی در انحا عالم مهم است؛ فلذا ما در این تحقیق تلاش کردیم تا تاثیرات نخبگان انقلاب اسلامی ایران بر نخبگان اسلام­گرای ترکیه را مورد واکاوی قرار دهیم. این تحقیق با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی و با بهره­گیری از رویکرد تطبیقی به دنبال پاسخ به این پرسش اصلی است که نخبگان انقلاب اسلامی ایران چه تاثیری بر نخبگان اسلام­گرای ترکیه داشته­اند؟ مقایسه تفکر این اندیشمندان نشان­دهنده تاثیرگذاری فراوان اندیشمندان انقلاب  اسلامی ایران بر نخبگان اسلام­گرای ترک است؛ به گونه­ای که آنها در مباحث مربوط به جامعیت دین اسلام و اسلام سیاسی فراگیر، تلاش برای همگرایی در جهان اسلام، توجه به مولفه جهاد به شدت از اندیشه­های نخبگان ایرانی تاثیر پذیرفته­اند. همچنین دقت در زمینه­های پذیرش دموکراسی و آزادی در اسلام از دیگر دیدگاه­های نخبگان انقلاب اسلامی ایران است که بر  نخبگان اسلام­گرای ترکیه  تاثیر گذاشته است.
 

چکیده جهانی شدن، مظهر دوره­ای از دگرگونی و تحولات اساسی در زندگی انسان­هاست که بر همه عرصه­های اجتماعی و با ابعاد متفاوت تاثیر گذاشته است. درباره مفهوم جهانی شدن، تفسیرهای متفاوتی وجود دارد که منبعث از روش­ها و گفتمان­های خاصی است و نوع مواجهه کشورها و فرهنگ­ها با یکدیگر را ترسیم می­کند.غرب و ایالات متحده آمریکا به مثابه بازیگران کلیدیدر عصر جهانی شدن، برمبنای نگرش منحصر به فردی که به این مفهوم دارند، می­کوشند تفسیر معین و مشخصی از جهانی شدن عرضه کنند که همه روایت­های دیگر را به حاشیه می­برد و خود به مرجع راستی آزمایی در مواجهه با تفسیرهای متقابل و رقیب تبدیل می­شود. این نگاه آمریکا که با امکانات هرمنوتیک روش شناختی قابلیت فهم و توضیح پیدا می­کند، به مفهوم و معنای موردنظر مؤلف(غرب) باور دارد و وجود تفسیرهای متکثر را رد می­کند.سوال  اصلی مقاله این است که براساس  امکانات هرمنوتیک روشی، مبانی تفسیر ایالات متحده آمریکا از جهانی شدن کدام است واین تفسیر چه تأثیری بر مواجهه این کشور با انقلاب اسلامی دارد؟ فرضیه مقاله باور دارد که «ایالات متحده آمریکا براساس سه اندیشه استثناگرایی، پایان تاریخ و جنگ تمدنها، حامل تفسیری تک بعدی و معین از جهانی شدن است که در نزد منتقدان به جهانی سازی معروف شده است. در مواجهه با این تفسیر تحمیلی و سلطه­جو، انقلاب اسلامی با به چالش طلبیدن آموزه­های لیبرال سرمایه داری و آمریکا، نگرشی چند بعدی و کثرت گرایانه به جهانی شدن دارد و به تعاملی عزت­مندانه و سازنده با دیگر ملت­ها و فرهنگ­ها می­اندیشد».

چکیده درباره فرهنگ سیاسی ایران رویکردهای متفاوتی ارائه شده است. ادراک نخبگان ایرانی درباره شاخص‌های فرهنگ سیاسی ایران با واقعیت‌های محیطی و هنجاری پیوند دارد. شاخص‌های فرهنگ سیاسی از ملزومات سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی استراتژیک در سیاست‌های فرهنگی کشورها محسوب می شود، از این رو احصاء و تبیین شاخص‌های فرهنگی سیاسی در نظام جمهوری اسلامی ایران می‌تواند ضرورتی برای سیاست‌گذاری‌های کلان و خُرد را در کشور فراهم نماید. از این رو هدف این مقاله شناسایی و احصاء شاخص‌های فرهنگ‌سیاسی ایران در بُعد میانه و در نظام جمهوری اسلامی ایران می‌باشد.
روش تحقیق در این پژوهش روش ترکیبی (کمی- کیفی) و بصورت کیو می‌باشد. جامعه آماری شامل 54 نفر از اساتید و صاحب نظران سیاسی دانشکده‌های علوم‌سیاسی، دانشگاه‌های دولتی و دانشگاه‌های آزاد اسلامی استان تهران و البرز می‌باشند. روش نمونه‌گیری در این تحقیق به صورت هدفمند بوده و کاملاً غیر احتمالی انجام شده است. ابزار گردآوری اطلاعات، پرسشنامه محقق ساخت با گویه‌هایی بر گرفته از مطالعات کتابخانه‌ای و مصاحبه‌های دلفی صاحب نظران تشکیل شده است. روایی پرسشنامه بصورت صوری و محتوایی مورد تایید و پایایی پرسشنامه نیز از طریق آلفای کرونباخ مورد تاکید صاحب نظران قرار گرفته است. تجزیه و تحلیل داده‌ها از طریق آمار توصیفی و استنباطی و تحلیل عاملی کیو انجام پذیرفته است. نتایج نشان داد که با آرای اکثریت صاحب نظران می‌توان شاخص نقش مداخله گری و تصدی‌گری دولت را جزء اولویت‌های فرهنگ‌سیاسی جمهوری اسلامی ایران در بعد میانه مطرح نمود. این تحقیق می‌تواند گام کوچکی را در راستای تبیین الگوی فرهنگ سیاسی در ایران ایفاء نماید

چکیده امید یکی از مقولات مهم و کاربردی برای پیشبرد امور فرد و جامعه به‌حساب می‌آید. امید هرچند در ابتدا مفهومی کلی و بدیهی به نظر می‌آید اما با کمی واکاوی می‌توان پی به پیچیدگی‌های آن برد. در مقاله حاضر هدف دستیابی به جهت‌گیری‌ها نسبت به امید و نقش آن در آینده انقلاب اسلامی است. از اینرو مسئله تحقیق چیستی و چگونگی تحقق امید در بیانات آیت‌الله خامنه‌ای با تأکید بر بیانیه گام دوم است. روش این تحقیق کیفی بوده و در جمع‌آوری داده‌ها از روش اسنادی و در تحلیل داده‌ها از تحلیل مضمون بهره گرفته‌شده است. یافته‌های تحقیق 5 مضمون اصلی را از بیانیه گام دوم نشان می‌دهد که مضمون عصر جدید عالم به‌عنوان مضمون پایه شناسایی شد. به این معنا که با آغاز انقلاب اسلامی دوران جدیدی شکل‌گرفته که با دشمنی دشمنان همراه بود اما ظرفیت‌های امیدبخشی برای مقابله با آن‌ها وجود دارد که درواقع مهم‌ترین این ظرفیت‌ها امید و اعتماد است. از نتایج این مقاله آن است که امید در اندیشه آیت‌الله خامنه‌ای کلید همه قفل‌ها و مایه پیشرفت و حرکت روبه‌جلو است و امید تعبیر به اعتماد و اطمینان و نیز حرکت و پیشرفت شده است.

چکیده یکی از دغدغه‌های اندیشمندان مسلمان تجددگرا طی یکصد و پنجاه اخیر، بررسی علل عقب‌ماندگی جوامع اسلامی و تلاش برای ارائه راهکاری برای تحقق نوعی الگوی بومی و دین‌بنیاد از مفهوم توسعه بوده است. از این رو، شاهد شکل‌گیری تنوعی از الگوهای توسعه در کشورهای اسلامی پیشرو همچون ایران، مالزی، ترکیه، قطر و عربستان سعودی هستیم که با توجه به مقتضیات بومی جوامع داخلی و نیز نوع خوانش از اسلام به الگوهای متفاوتی از یکدیگر منتج شده است(بیان مسئله). در این پژوهش با کاربست راهبرد نظریه‌پردازی داده‌بنیاد در صدد تبیین و شناخت لایه‌های تفکری اندیشه پیشرفت از منظر امام خمینی در دوره رهبری ده ساله ایشان بر جمهوری اسلامی ایران هستیم (روش تحقیق). لذا، پرسش تحقیق بدین صورت قابل ابراز است که با عنایت به اهمیت و جایگاه محوری اندیشه توسعه در نگاه امام خمینی، لایه‌های اندیشگی آن بر چه مؤلفه‌های ابتنا یافته است؟ (سؤال تحقیق) بر اساس دسته‌بندی و مقوله‌بندی یافته‌های تحقیقات موجود، لایه‌های تفکری اندیشه پیشرفت نزد امام خمینی بر 5 کلان‌محور: شناسایی پیشران‌ها، آماده‌سازی، آرمان‌شهرپردازی، ضرورت‌های الگوی توسعه، و نیز غایات الگوی توسعه ابتنا یافته است. بر این اساس، الگوی توسعه در نگاه امام خمینی را می‌بایست به صورت یک نظام اندیشگی منسجم و ساختارمند مورد مطالعه قرار داد که اندیشه پیشرفت را با هدف تعمیق فرهنگ توحیدی، و توسعه جامعه اخلاقی بر اساس ضرورت‌های روانشناختی، عناصر فرهنگ اسلامی و با تأکید بر ابعاد وجودی مختلف انسان، با نگاه تجربه تاریخی تمدنی و به دور از چالش‌های الگوهای غیربومی مورد تأکید قرار می‌دهد.