مختصات «تقوای فرهنگی» در اندیشه آیت‌الله خامنه‌ای بر اساس مدل سه‌لایه‌ای اِدگار شاین
دوره 14، شماره 3، پاییز 1404، صفحه 51-80
علی باقرزاده دوغیکلا، جواد حق گو، سیدامیررضا کاظمی
چکیده مسئله فرهنگ از دیرباز یکی از اولویت‌های رهبران سیاسی بوده است. اهمیت این موضوع تا بدانجا است که بسیاری از رویه‌های دفاعی کشورها در مواجهه با بیگانگان نیز در ارتباط با این مفهوم رُخ‌نمایی می‌کند. این امر در جامعه‌ای چون ایران عمدتا رنگ-وبویی دینی به خود می‌گیرد. مصداق این مساله در مفهوم «تقوای فرهنگی» متجلی شده است. مفهومی که در آموزه‌های رهبران سیاسی ج.ا.ایران قابل ردگیری است. این مقوله که در تقابل با مفاهیمی چون «تهاجم فرهنگی»، معنای خود را بازمی‌یابد، به نوعی از «خودمراقبتی» اشاره دارد که تقویت آن باعث مصونیت جامعه در برابر تهاجمات فرهنگی بیگانگان می‌گردد. تبیین مختصات این موضوع در اندیشه آیت‌الله خامنه‌ای بر اساس مدل سه‌لایه‌ای اِدگار شاین مساله اصلی این نوشتار را تشکیل داده است. از آنجایی که به باور شاین مقوله فرهنگ پدیده‌ای چندسطحی است و در بین سطوح فرهنگ رابطه علّی و معلولی برقرار است؛ بدین صورت که لایههای بیرونی فرهنگ متأثر از لایههای درونی آن می‌باشد؛ بدین‌سبب تقوای فرهنگی در اندیشه رهبری نیز به صورت چند سطحی واکاویده شده است. در این پژوهش با استفاده از روش تحلیل مضمون، مختصات تقوای فرهنگی در اندیشه آیت‌الله خامنه‌ای در سه سطح درونی(جهان‌بینی: توحید، نبوت، امامت، معادباوری، اعتقاد به هدفمندی خلقت انسان)؛ میانی(ارزش‌ها و باورها: عدالت‌محوری، تمرکز بر نظام خانواده به عنوان بنیان فعالیت های فرهنگی، دشمن‌شناسی و نفی نگاه اشرافی) و بیرونی(مصنوعات و رفتارها: استفاده بهینه از ابزارهای فرهنگی، ترویج وگسترش رفتار های اخلاقی در جامعه) تبیین شده است.