فصلنامه علمی پژوهش‌های انقلاب اسلامی

چکیده چکیده
انقلاب اسلامی ایران 1357 یکی از مهم‌ترین و مؤثر‌ترین رویدادهای تاریخ معاصر ایران و حتی منطقۀ غرب آسیاست. شناخت این پدیده اجتماعی از جهت علل، زمینه‌ها و نحوه شکل‌گیری، برای نظریه‌پردازان و سیاستمدارانی که در پی حفظ نظم و امنیت عمومی اجتماعی هستند، یا قصد کنترل و تعدیل عوامل بروز تغییرات اجتماعی را دارند، بسیار ضروری است. این پژوهش برآن است تا با بررسی برخی دیدگاه‌های مهم دربارۀ علت وقوع انقلاب اسلامی ایران، تبیینی تلفیقی و جامع‌تر از علل وقوع این انقلاب ارائه دهد. بر این اساس، مسئله این است که کدام چارچوب نظری برای درک و فهم علل وقوع انقلاب اسلامی ایران، قدرت توضیح دهندگی بالاتری دارد. یافته‌های تحقیق براساس روش فراترکیب، نشانگر آن است که انقلاب اسلامی ایران، علاوه بر اینکه بسیاری از نظریه‌های انقلاب را به چالش کشیده، انقلابی چند بعدی است و لذا هیچ کدام از نظریه‌ها به تنهایی قابلیت توضیح کامل و همه‌جانبه آن را ندارند. لذا نوشتار حاضر بر آن است تا ضمن بررسی و دسته‌بندی نظریه‌های انقلاب اسلامی در نمودار استخوان ماهی، نکات مغفول مانده از نگاه نویسندگان را بازنمایاند.
واژگان کلیدی: انقلاب، نظریه، فراترکیب، تکنیک استخوان ماهی.

چکیده جمهوری اسلامی در طول چهار دهۀ گذشته، دوره‌های مختلفی را تجربه کرده و چهره‌های متفاوتی از خود بروز داده است. با تغییر هر رئیس دولت- مجریه، جمهوری اسلامی مواجه با یک تغییر اساسی در سیاستهای کلان خود شده و تصور تغییرات ماهیتی در جمهوری اسلامی را دامن زده است. از این منظر، فهم منطق تحولات سیاسی جمهوری سلامی به عنوان یک موضوع مطالعاتی، جالب توجه استه، این سؤال مطرح است که: چه منطقی بر تحولات جمهوری اسلامی حاکم است و چگونه می‌توان همۀ فراز و نشیب‌های آن را زیر یک عنوان و در چارچوب یک نظم سیاسی توضیح داد؟

برای فهم تحولات سیاسی- اجتماعی ایرانِ معاصر، برخی نظریه‌ها و الگوهای نظری وجود دارد؛ اما به لحاظ تفاوت و تغییرات ناشی از انقلاب اسلامی، برای تحلیل تحولات سیاسی دورة جمهوری اسلامی نیازمند چارچوب‌ها و قواعد دیگری مبتنی بر تجربة تاریخی ایران و عملکرد جمهوری اسلامی هستیم. به نظر می-رسد با توسل به منطق حاکم بر تحولات سیاسی جمهوری، می‌توان فراز و نشیب‌های این چهار دهه را ذیل یک چارچوب قرار داد.

از این نظر، تحولات سیاسی جمهوری اسلامی، به جامعه شناسی تحولات ایران در دورۀ معاصر و نیز ماهیت جمهوری اسلامی بر می‌گردد. جمهوری اسلامی، علاوه بر اینکه محصول مستقیم یک انقلاب اجتماعی است، تداوم تاریخی ایران را پشتوانۀ خود دارد. درواقع، جمهوری اسلامی پدیده‌ای کاملاً جدید و منحصر بفرد نیست و با توجه به عقبه و سابقۀ آن و براساس تجربۀ تاریخی، قواعدی قابل توضیح برای فهم تحولات سیاسی آن وجود دارد. ضمن اینکه به عنوان یک نظام سیاسی بشری، بخشی از قواعد ماهیتی حاکم بر هر نظام سیاسی دیگر را نیز یدک می‌کشد و قیام به ایفای وظایف ضروری، ضامن بقا و تعادل نظام است.

کلمات کلیدی: الگوهای رأی‌دهی، قواعد فهم، تحولات سیاسی، جمهوری اسلامی، انتخابات

چکیده در چهار دهه اخیر تحقیقات مختلفی توسط نویسندگان داخلی و خارجی درباب چرایی وقوع انقلاب اسلامی ایران منتشر شده است. اکنون و در چهل سالگی انقلاب، همچنان این موضوع جاذبه پژوهشی دارد. محققان و تحلیل‌گران حوزه انقلاب اسلامی، هر یک بر وجهی از آن تأکید کرده و متناسب با موقعیت فکری و سیاسی خود، روایت متفاوتی از آن ارائه کرده‌اند. پژوهش حاضر در پی آن است تا ضمن بررسی ادبیات موجود پیرامون علل وقوع انقلاب اسلامی، چارچوبی تحلیلی مبتنی بر رویکرد چندعلیتی ارائه نماید و با تکیه بر آن، به ترسیم یک الگوی مفهومی از تحول انقلابی در ایران 1357 بپردازد. بر این اساس، سه عنصر استبداد، وابستگی، و فساد و تبعیض به عنوان ضعف‌های بنیادین رژیم پهلوی تلقی شده که به علت ناکارآمدی رژیم و قوت گفتمان‌های رقیب، تبدیل به بحران‌های لاینحل شدند. در این بین ایدئولوژی مذهبی به واسطه امتیازات تاریخی و مزیت‌های اجتماعی‌اش قادر بود تا با ارائه الگوی بدیل در موقعیت برتری هژمونیک قرار گیرد و آزادی و جمهوریت، استقلال و عدالت را به مثابه عناصر الگوی مطلوب خود عرضه کند.

چکیده در تلاش برای ارائه­‌ی تحلیل نوینی از انقلاب اسلامی، این سؤال مطرح شده که «آیا انقلاب اسلامی را می­‌توان انقلابی آزادی­‌خواهانه دانست؟» فرض بر این است که انقلاب اسلامی، رستاخیز ملت ایران برای فراز کردن آرمان آزادی بوده و در آن، آزادی در هر دو وجه منفی و مثبتش تجلی یافته است. پژوهش حاضر به شیوه توصیفی– تحلیلی انجام شده و یافته‌­های آن نشان می‌­دهد که انقلاب اسلامی ایران به طور عمده در پاسخ به چهار مسئله‌ی اصلی (آزادی منفی)؛ استبداد داخلی، سلطه‌­ی خارجی، اقدامات اسلام­‌زدایانه­‌ی رژیم شاه و افول اقتصادی و تهدید معیشت مردم شکل گرفته و در مقابل، این انقلاب پاسخ مطلوب به این مسائل (آزادی مثبت) را در تأسیس و تحقق ارزش­‌هایی چون مردم­‌سالاری دینی، آزادی، تلاش برای حفظ استقلال و حاکمیت ملی و همچنین کارآمدی با تأکید بر عدالت و محرومیت‌­زدایی، مفصل­‌بندی کرده است.