فصلنامه علمی پژوهش‌های انقلاب اسلامی

چکیده پیشرفت علم و فنّاوری در جمهوری اسلامی ایران، به ویژه در دو دهۀ اخیر، که به اذعان نمایه‌ها و سازمان‌های بین‌المللی، جهشی چشم‌گیر داشته ، بدون شک مرهون رویکرد حمایت‌گرایانۀ رهبر معظّم انقلاب از این حوزه بوده است. لیکن چالش‌هایی به ویژه در اجرای سیاست‌های کلی وجود دارد که حل آن‌ها می‌تواند بر شتاب و سرعت پیشرفت علم و فنّاوری در کشور منجر شود. هدف این پژوهش تبیینِ الزامات اجرایی سیاست‌های کلی علم و فنّاوری ابلاغ شده توسط رهبر معظّم انقلاب است. بدین منظور برای تبیین الزامات اجرایی از چارچوب خسروی و طاهری (1402) استفاده شده است. بر این اساس ماتریسِ «سیاست‌های کلی علم و فنّاوری- الزامات اجرایی»، به عنوان چارچوب نظریِ این پژوهش تشکیل شد. سپس نمونه‌ای از خبرگان موضوع به روش هدفمند انتخاب و به کمکِ آزمون تی تک نمونه‌ای و آزمون فریدمن، با استفاده از نرم افزار اس پی اس اس، الزامات اجرایی سیاست‌های کلی علم و فنّاوری احصا شد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد بیشترین چالش اجرایی در بین سیاست‌های کلی علم و فنّاوری، در سیاستِ «بهینه‌سازی عملکرد و نظام آموزشی و تحقیقاتی کشور به منظور دستیابی به اهداف سند چشم‌انداز و شکوفایی علمی» وجود دارد. همچنین شناسایی و تدوین الزامات اجرایی برای «اجرا پذیر کردن سیاست‌های کلی علم و فنّاوری»، با تأکید بر فراهم کردن بستر و زمینۀ پیاده‌سازی سیاست‌ها، از منظر صاحب‌نظران در اولویت نخستِ الزامات اجرایی قرار دارد. این پژوهش می‌تواند چراغ راهی فراروی سیاست‌گذاران و مجریان سیاست‌های علم و فنّاوری، به منظور افزایش اثربخشی و کارایی سیاست‌ها مهیا کند.

چکیده اقتصاد مقاومتی اکنون به پارادایم حاکم بر فضای سیاستگذاری ایران تبدیل شده، لیکن فقدان نظریه‌پردازی دربارۀ آن ضعفی جدی بشمار می‌رود که حاکی از غلفت اندیشمندان دانشگاهی در این زمینه است. چنین غفلتی می‌تواند پیامدهای نامطلوبی در برون‌رفت اقتصاد کشور از منبع‌محوری و حرکت به سمت اقتصاد مبتنی بر دانش داشته و سیاستگذاری علم، فناوری و نوآوری را در کشور ناکارآمد نماید. هدف پژوهش حاضر، تئوریزه کردن مبانی اقتصاد مقاومتی بر اساس نظریۀ هم‌پایی فنّاورانه است. برای این منظور از روش فرا ترکیب و شواهد تجربی در سه کشور کره جنوبی، چین و ایران استفاده شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که ارکان «درون‌زایی» و «برون‌گرایی» در اقتصاد مقاومتی با ارکان «تلاش‌های بومی برای توسعۀ فنّاوری» و «انتقال بین‌المللی فنّاوری» در هم‌پایی فنّاورانه متناظر است. هم‌چنین بین چهار ویژگیِ «شناسایی و به-کارگیری ظرفیت‌های علمی، فنّی و اقتصادی»، «ساماندهی نظام ملّی نوآوری»، «حمایت همه جانبه از صادرات کالاها و خدمات» و «دیپلماسی و انتقال فنّاوری» در اقتصاد مقاومتی با چهار ویژگیِ «ظرفیت جذب و توانمندی‌های فنّاورانۀ بومی»، «نظام‌های ملّی و بخشی نوآوری»، «رشد مبتنی بر صادرات» و «یادگیری و انتقال فنّاوری از منابع برون مرزی» در هم‌پایی فنّاورانه تناظر برقرار است. در مقالۀ حاضر یافته‌های مذکور بطور دقیق با موردکاوی‌های عملی و ارائۀ شواهد تجربی تأیید می‌شود. در نهایت توصیه می‌گردد در سیاستگذاری‌های مربوطه ضمن به‌کارگیریِ توأمِ «تلاش‌های بومی برای توسعۀ فنّاوری» و «انتقال بین‌المللی فنّاوری »، بر سهمِ در حال افزایشِ تلاش‌های بومی تأکید گردد.

چکیده شواهد تاریخی گویای این است که در ایران توجه به علم و فنّاوری برای توسعۀ کشور از حدود 200 سال پیش و از اوایل سده سیزدهم خورشیدی آغاز شده است. در این مقاله با مطالعه و بررسی اسناد و منابع تاریخی، به مرور مهم­ترین اقدام­های دولت در حوزه­های آموزش عمومی، آموزش عالی، پژوهش و فنّاوری و نقد آن­ها در سه دوره تاریخی قاجار (از زمان صدارت عباس میرزا)، پهلوی و جمهوری اسلامی پرداخته می­شود. شکل­گیری مدارس جدید به جای مکتب­خانه­ها، تصویب قانون الزامی شدن آموزش عمومی، تأسیس دانشگاه­ها، رشد جهشی میزان باسوادی، رشد کمّی و کیفی آموزش عالی، افزایش میزان انتشارات علمی و توسعه فنّاوری در حوزه­های راهبردی مانند فنّاوری موشکی و فنّاوری هسته­ای مهم­ترین رویدادهای سیاستی حوزه علم و فنّاوری طی دو سده اخیر در ایران است. همچنین وابستگی به کشورهای خارجی به ویژه در دوران قاجار و پهلوی، تسلط دیوان­سالاری در حوزه علم و فنّاوری و تحریم­های بین المللی مهم­ترین مسائل سیاستی در حوزه علم و فنّاوری است که کشور با آن روبرو بوده است. با این حال، پس از پیروزی انقلاب اسلامی و به رغم وجود موانع خارجی به ویژه جنگ تحمیلی و تحریم­های بین المللی، دستاوردهای گسترده­ای در حوزه علم و فنّاوری کسب شده است.