فصلنامه علمی پژوهش‌های انقلاب اسلامی

چکیده این پژوهش با بهره‌گیری از رهیافت «تحلیل گفتمان»، به بررسی و بازسازی ساختار سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در اندیشه امام خمینی(ره) می‌پردازد. مسئله اصلی این مقاله، شناسایی عناصر، اصول و مفاهیم سازنده‌ای است که گفتمان سیاست خارجی انقلاب اسلامی را حول محور «اسلام سیاسی» به مثابه دال مرکزی، مفصل‌بندی می‌کنند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که سیاست خارجی از دیدگاه امام خمینی(ره) بر اصولی بنیادین همچون پیوند ناگسستنی دین و سیاست، اصل دعوت، قاعده نفی سبیل، تولی و تبری، وحدت جهان اسلام، تألیف قلوب و حفظ مصلحت نظام استوار است. اهداف کلان این گفتمان شامل تحقق ارزش‌های الهی، مبارزه با نظام سلطه، حمایت از مستضعفان و جنبش‌های آزادی‌بخش، صدور پیام انقلاب و حفظ استقلال و امنیت جمهوری اسلامی است. مقاله تبیین می‌کند که این گفتمان ضمن برخورداری از ماهیتی آرمان‌گرایانه و عدالت‌محور، از انعطاف‌پذیری لازم برای مواجهه با واقعیت‌های نظام بین‌الملل از طریق اصل «مصلحت نظام» برخوردار است. در نهایت، اندیشه امام خمینی(ره) در سیاست خارجی، مدلی از «آرمان‌گرایی واقع‌بینانه» ارائه می‌دهد که در آن، حفظ نظام و بقای دولت اسلامی در کنار اهداف فراملی و ایدئولوژیک، به صورت نظام‌مند سازماندهی شده است. این پژوهش با روش کیفی و تفسیری، نشان می‌دهد که گفتمان سیاست خارجی امام(ره)، گفتمانی اسلامی، استقلال‌طلب، ضدسلطه و در عین حال پویا در مدیریت تعاملات جهانی است.

چکیده جنبش صدر به رهبری سیاسی و دینی مقتدی صدر، با اتکاء به پیشینه اسلامی و انقلابی اصیل و قوی مراجع و خاندان صدر و همچنین محبوبیت فزاینده در بین لایه‌های اجتماعی مردم عراق، به دلیل ویژگی‌های فردی و روان شناسی سیاسی خاص مقتدی صدر، در کنار برخی آثار مثبت در روند سیاسی و فضای فرهنگی و اجتماعی عراق، تهدیدات و آسیب‌های بزرگی را هم متوجه شیعیان و حتی اهداف سیاست خارجی ایران در عراق کرده است. تجریه و تحلیل یافته های این پژوهش با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی حاکی از آن است که با توجه به راهبرد کلان سیاست خارجی ایران در عراق که بیشتر به دنبال حفظ تمامیت ارضی و ایجاد عراق متحد، یکپارچه، باثبات و همسو با تهران است؛ تلاش ایران برای تولید و بازیابی قدرت سیاسی و اجتماعی احزاب و گروههای شیعی و همسو با ایران در این کشور، با ظهور و تقویت جنبش صدر مبتنی بر ملت باوری عربی به صورت عام و ملت باوری شیعی به صورت خاص تحت الشعاع قرار گرفته است. بطوریکه در حال حاضر احزاب و جنبش های ملت باوری نظیر جنبش صدر سه متغیر مهم بقاء حکومت، جلوگیری از فروپاشی جامعه و سرزمین عراق و ممانعت از مداخله و نفوذ خارجی را به عنوان چراغ راهنمای رفتار خود در عرصه سیاست ورزی قرار داده اند. متغیرهایی که پیش بینی می شود نقشی بی بدیلی در سیاست خارجی این کشور در قبال همسایگان مشترک خود و به ویژه در مواجهه با ایران داشته باشد.

چکیده هدف نوشتار حاضر بررسی روش‌های دستیابی به منافع مادی کشور از طریق سیاست خارجی در دولت‌ خاتمی و احمدی‌نژاد بود که مطالعه به روش توصیفی- تحلیلی انجام گردید. دولت خاتمی با در پیش گرفتن تعامل با دولت‌های غربی که اصولا دارای اقتصاد مقتدری نیز بودند، موجبات تامین هر چه بیشتر منافع مادی کشور را فراهم سازد. اما گذر زمان ثابت نمود که کشورهای غربی و در راس آنها آمریکا، ورای منافع مادی خویش، تابع برخی رویدادهای بین المللی هستند و تا زمانی که رخدادهای سیاسی بر وفق آنها باشد، پایبند رفتارهای خود خواهند بود. دولت احمدی‌نژاد با تجربه حاصله از رفتار دول غربی با دولت خاتمی، تصمیم به استفاده از تعامل به روشی دیگر گرفته و در این مسیر اعتقاد بر این داشت که کشورهای آمریکای جنوی، آفریقایی و کشورهای در حال توسعه از پتانسیل‌هایی برخوردارند که در استفاده از آنها در کنار هم‌ می‌توان منافع مادی کشور را تامین نمود. با این وصف، به نظر می‌رسد استفاده از دستگاه دیپلماسی در راستای تامین منافع مادی کشور، از سوی هر دو رئیس جمهور با رویکرد به تعامل با کشورها، راهکاری مناسبی بود که می‌توانست با اندکی بررسی کارشناسی بیشتر و همچنین ایجاد هماهنگی با سایر نهادهای غیردولتی داخلی از موفقیت های مناسبتری در دستیابی به منافع مادی، برای کشور حکایت نماید.

چکیده یکی از دعواهای جناح‌های سیاسی در کشورها در سیاست خارجی این است که آیا دولت توانسته است رفتار خارجی عزت‌مدارانه‌ای اتخاذ کنند یا خیر؟ در جمهوری اسلامی نیز به دلیل ماهیت انقلاب اسلامی، این سئوال بسیار بحث‌برانگیز بوده است و بعضا یکی از عوامل اصلی روی کار آمدن یا برکنار شدن یک دولت به حساب آمده‌اند. زمانی که مقام معظم رهبری، آیت‌الله خامنه‌ای بر اصول سه گانه «عزت، حکمت، مصلحت» در سیاست خارجی تأکید کردند، این امر بیش از پیش مورد توجه سیاستمداران و فعالان سیاسی قرار گرفت. در حالی که بیش از چهل سال است که جناح‌های سیاسی له و علیه یکدیگر از این واژه استفاده می‌کنند، در عین حال این واژه به صورت علمی مفهوم‌پردازی نشده، و شاخصه‌های آن محل مناقشه است. از آن جهت که تفاوت فلسفه‌ها به تفاوت مفاهیم و شاخصه‌ها منجر خواهد شد، در این مقاله مفهوم عزت در سیاست خارجی از منظر اندیشه رهبر انقلاب آیت‌الله خامنه‌ای مورد بحث و تحلیل قرار خواهد گرفت. برای پاسخ به این سئوال که شاخصه‌های عزت در سیاست خارجی از نگاه رهبر انقلاب چه می‌باشد، از روش نظریه زمینه ای بیانات رهبری استفاده گردید. از مجموعه مؤلفه‌های استخراج شده، شاخصه‌هائی مانند حفظ تمامیت ارضی، رعایت احکام اسلامی، حفظ حقوق ملت، یا بی‌اعتنائی به قدرتهای بزرگ به دست آمده‌اند.

چکیده سیاست خارجی به معنی دنبال کردن منافع کشور در سطوح بین‌المللی و در رابطه با جوامع، دولت‌ها و کشورهای دیگر است. سیاست خارجی، راهنمای موضع‌گیری است؛ و مجموعه‌ای از اهداف بین‌المللی و راه‌های رسیدن به آن‌ها را شامل می‌شود. سیاست خارجی کشورهای مختلف، با هم متفاوت است. مدل جمهوری اسلامی ایران برای پیشبرد راهبردها در سیاست خارجی، مبتنی بر راهبرد همگرایی و همسایگی است . ضرورت و هدف این نوشتار، معرفی سیاست خارجی ایران و همچنین شناخت راهبرد همگرایی و همسایگی است و نیز پاسخ به این سوال که مزایای مطلوب چنین راهبردی در روابط بین الملل چیست؟ پژوهش موجود داده های لازم را از طریق مطالعه کتابخانه ای و تجزیه و تحلیل وقایع و رخداد ها در سطح بین الملل استخراج می کند. در این پژوهش از روش نظری با ماهیت داده های کیفی به مطالعه متون پرداخته و با برگزیدن گزاره های مختلف به جمع بندی مطالب می‌پردازد. یافته های پژوهش حاکی از آن است که در سیاست خارجی ایران عواملی چون: ترجیحات اقتصادی، نظم عادلانه در روابط بین الدول و ایجاد یک قدرت انضباطی برای جلوگیری از هرج و مرج های منطقه ای با توجه به گزاره نظم نوین جهانی و خروج از نظام تک قطبی موٌثر است.

چکیده انقلاب‌ها پدیده‌های هستند که ساختارهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی جامعه را دگرگون ساخته و نظم جدیدی برقرار می‌سازند. تثبیت نظم جدید در عصر مدرن مبتنی بر تدوین قانون اساسی است. بنابراین در دو انقلاب بزرگ عصر مدرن در ایران، انقلابیون پس از پیروزی، تدوین قانون اساسی را در اولویت قرار دادند. با توجه به اینکه قوانین اساسی دارای وجوه متعددی هستند در این نوشتار سعی شده است رویکرد انقلابیون نسبت به کنترل نفوذ و تحدید قدرت خارجی در تدوین قانون اساسی مورد بررسی قرار گیرد. شایان ذکر است با توجه به فاصله زمانی عصر حاضر با زمان تدوین دو قانون اساسی، برای درک دقیق‌تر متون این دو قانون،‌ از روش سه وجهی اسکینری مبتنی بر مؤلف، متن و شرایط اجتماعی، استفاده شده است. بررسی‌های صورت گرفته بر اساس روش سه‌گانه اسکینری، بیانگر این است که تحدید قدرت و کنترل نفوذ خارجی یکی از دغدغه‌های اصلی و مشترک کنشگران دو انقلاب بوده است. ولی رویکرد و راهبرد کنشگران در دو انقلاب در این خصوص باهم متفاوت است. به‌نحوی‌که راهبرد قانون اساسی مشروطه، دفاعی و مبتنی بر حفظ حریم ایران از دست‌اندازی قدرت‌های بزرگ است در مقابل راهبرد قانون اساسی جمهوری اسلامی برای کنترل نفوذ خارجی، تهاجمی و بسط حوزه تمدنی اسلامی شیعی در آن سوی مرزهای ایران اسلامی است.

چکیده احصا 29 مورد از 31 فراز بیانیه گام دوم که به صورت مستقیم و غیر مستقیم سیاست خارجی را مد نظر قرار داده است گواه توجه ویژه مقام معظم رهبری به سیاست خارجی در این بیانیه است، در پژوهش حاضر، چهار مساله یعنی 1- تعریف ماده و معنی به عنوان دو عنصر مکمل در طراحی سیاست خارجی 2- تاکید بر مقاومت و استقلال3- تاکید بر خودباوری و قدرت درون زا به جای اتکای خارجی 4- پیوند ملت، امام و امت در سیاست خارجی را به عنوان چهار پیش رانه بیانیه گام دوم در سیاست خارجی قلمداد کرده است. از آنجا که پیش رانهای مورد نظر و اساساً کلان گفتمان خارجی انقلاب اسلامی، قرائتی انتقادی نسبت به اصول مفروض مسلط در روابط بین الملل محسوب می گردد پژوهش حاضر «تحلیل گفتمان انتقادی» را به عنوان چارچوب تحلیلی برگزیده است و با روش تحلیل محتوا با رویکردی کتابخانه ای و اسنادی به بررسی موضوع پرداخته. دعو پژوهش حاضر آن است که برای عبور از مرحله انقلاب اسلامی، نظام اسلامی و دولت اسلامی به مرحله ساخت کشور اسلامی و نهایتا تمدن نوین اسلامی ، حداقل در حوزه سیاست خارجی توجه و اهتمام به پیش رانهای فوق ضرورت دارد. دعو پژوهش حاضر آن است که با به کار گیری چهار پیشرانه‌ی ذکر شده می توان از مرحله انقلاب اسلامی، نظام اسلامی و دولت اسلامی به مرحله ساخت کشور اسلامی و نهایتا تمدن نوین اسلامی رسید.

چکیده نظریه نظام انقلابی به‌عنوان یک مفهوم راهبردی در بیانیه گام دوم که به‌معنای همزیستی انقلابی‌گری و نظام‌مندی یا جوشش انقلابی و نظم سیاسی- ‌اجتماعی است از اصطلاحات و واژه‌های مهمی است که پس‌از طرح، سرفصل جدیدی در مطالعات سیاسی و جامعه‌شناختی ایران پس‌از انقلاب گشوده‌است. از طرف دیگر بحث سیاست خارجی همواره یکی از محورهای مطالعاتی در ایران پس‌از انقلاب بوده‌است تا جایی‌که می‌توان انقلاب اسلامی ایران را ایجاد کننده یک شیفت پارادایمی در سیاست خارجی ایران تلقی نمود. لذا در مقاله پیش رو تلاش داریم تا سیاست خارجی به‌عنوان یکی از حوزه‌های مهم مطالعاتی در علوم سیاسی و همچنین نظریه نظام انقلابی به‌عنوان جدیدترین مفهوم در حوزه جامعه‌شناسی سیاسی را بصورت تبیین گفتمان سیاست خارجی در نظریه نظام انقلابی مورد کنکاش قرار دهیم . در همین راستا تلاش خواهیم نمود تا مفصل‌بندی گفتمانی سیاست خارجی در نظریه نظام انقلابی و همچنین هویت‌یابی و تثبیت معانی در این گفتمان را مورد تحلیل و تبیین قرار دهیم. مدعای مقاله بر این است که دال مرکزی گفتمان مورد بررسی تعامل گرایی ضد نظام سلطه بوده و بقیه دال ها همچون جهاد کبیر، مقاومت گرایی فعالانه، نرمش قهرمانانه و کنشگری استراتژیک ،تحول در هندسه قدرت جهانی و شکل گیری نظم نوین اسلامی بصورت منطقی حول آن مفصل بندی شده اند، همچنین گفتمان سیاست خارجی نظریه نظامی انقلابی با بهره‌گیری از عناصر بینا گفتمانی و بینا متنی فقه سیاسی شیعه، اسناد بالادستی و قانون اساسی نظام جمهوری اسلامی ایران و اندیشه‌های امام‌خمینی (ره) و آیت‌الله خامنه‌ای که اسطوره‌ها و ذهنیت جامعه ایرانی را شکل داده‌اند توانسته اعتباری برای خود در عرصه عمومی و سیاست خارجی ایران فراهم آورد.

چکیده مقاله حاضر در صدد پاسخگویی به این سوال است که چگونه می‏ توان خط‏ مشی سیاسی حضرت امام خمینی(س) را در عرصه سیاست خارجی نهادینه سازی کرد؟ برای پاسخگویی به این پرسش، از روش تحلیل اسنادی که از انواع روش‌های کیفی است، استفاده ‌شده‌ است؛ با این روش، اسناد و مدارک موجود، شامل کتب، مقالات و ... بررسی‌ گردیده و به چگونگی نهادینه سازی خط‎‏ مشی امام خمینی(س) در عرصه سیاست خارجی پرداخته شده است. آشنا ساختن نسل جدید، صاحبان قدرت، حاکمان، کارگزاران و جامعه با روش کاربردی کردن ‏مشی سیاست خارجی حضرت امام و تثبیت کردن آن در نظام سیاسی، از اهداف ما در این مقاله می باشد. یافته‎های تحقیق حکایت از آن دارد که به وسیله استقلال همه جانبه، تحکیم و توسعه قدرت ملی، احساس تکلیف الهی، اجرای قانون اساسی، نظارت و کنترل بر مجریان، داشتن روابط خارجی بر پایه مبانی اسلامی و استفاده از الگوی آرمانگرایی واقع‏‏ بینانه می‏ توان خط‏ مشی حضرت امام را در عرصه سیاست خارجی نهادینه ‏سازی کرد.

چکیده یکی از دوره هایی که در سیاست خارجی ایران کمتر مورد توجه قرارگرفته است دوره ریاست جمهوری بنی صدر و نخست وزیری محمد علی رجایی است. هدف پژوهش حاضر بررسی این دوران است. سوال اصلی پژوهش این است که ابوالحسن بنی صدر و محمد علی رجایی چه نقشی برای سیاست خارجی ایران در نظام بین الملل متصور بودند؟ و نوع تفسیر از این نقش‌ها چگونه به اختلاف‌نظر بین آنها در سیاست خارجی ایران انجامید؟ فرضیه پژوهش دو نوع تفسیر «انقلابی و ارزشی» و «لیبرال و محافظه کارانه» این دو مقام اجرایی کشور از نقش‌های سیاست خارجی ایران را زمینه ساز اختلاف آنها و در نهایت کوتاه بودن عمر دولت بنی صدر می داند. برای پاسخ به سوال اصلی از روش اسنادی و نظریه نقش مورد اشاره کی. جی هالستی استفاده گردید. بازه زمانی پژوهش از 18 مرداد 1359 تا 31 خرداد 1360 را شامل می شود. یافته های پژوهش نشان می دهد درحالی که جمهوری اسلامی ایران طبق گفته هالستی همزمان چندین نقش را در جهان برعهده گرفته بود رئیس جمهور در نقش هایی همچون مبارزه با امپریالیسم و استکبار، نقش مدافع اسلام، نقش دولت رهایی بخش، نقش دولت سرمشق و الگو دارای اختلاف نظرهای جدی با نخست وزیر بود. حاصل این تعارض نوعی عدم انسجام در سیاست خارجی ایران گردید که نبود وزیر امورخارجه نیز آن را تشدید کرد.

چکیده سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در دوره ریاست جمهوری حسن روحانی در مقایسه با دوره ریاست احمدی‌نژاد دچار تغییرات اساسی شد. غلبه گرایش‌های عملگرایانه و محافظه­کارانه بر گرایش‌های آرمانگرایانه و انقلابی را باید اصلی‌ترین نمود این تغییر به شمار آورد. از آنجائی‌که این تغییر رویکرد در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران پدیده جدیدی نیست، بررسی این موضوع آثار مهمی بر درک و فهم بهتر سیاست خارجی ایران می‌گذارد. بر همین اساس بررسی چرایی این مسئله هدف اصلی این مقاله است.
بر اساس ادعای این مقاله، این تغییر اساسی در حوزه سیاست خارجی بیش از هر چیز به تغییر در تعریف مفهوم منافع ملی باز می‌گردد. تغییر و تحول این مفهوم به عنوان جوهر اصلی سیاست خارجی زمینه‌ساز تغییر در اولویت‌ها، جهت‌گیری‌ها و راهبردهای یک کشور در تعامل با محیط خارجی است. در اینجا تلاش شده است تا با در نظر داشتن سه مفهوم تغییر نخبگان، نوع برداشت از هویت ملی و تحولات ساختاری، چرایی
درک متفاوت از منافع ملی در دوره‌ای خاص از سیاست خارجی ج. ا. ایران را مورد واکاوی قرار دهیم. بنابراین شناخت نوع اثرگذاری مفاهیم سه‌گانه بر منافع ملی یک کشور به عنوان چارچوب مفهومی و بررسی نوع اثرگذاری آن بر تکوین سیاست خارجی دولت­های احمدی­نژاد و روحانی بخش‌های اصلی این مقاله را تشکیل داده است.

چکیده مطالعات تطبیقی اندکی در مورد ویژگی­های رفتاری انقلاب‌های بزرگ در حوزه دیپلماسی و سیاست خارجی صورت گرفته است. این انقلاب‌ها که پدیده‌هایی بشدت کمیاب و نادر هستند، گرایشات و کنش­های انتقادی خاصی را در ارتباط با نظام بین­المللی و قواعد حاکم بر رفتار خارجی دولت­ها در پیش می­گیرند که از نگرش­ها و مبانی اعتقادی یا ایدئولوژیک آن‌ها سرچشمه می­گیرند. در این میان، دیپلماسی و نرم‌ها و قواعد دیپلماتیک موجود، از سوی رژیم‌های برخاسته از انقلاب‌های بزرگ به چالش کشیده می‌شوند و رفتارها و کنش­هایی خلاف عرف دیپلماتیک بعمل می­آورند. پژوهش حاضر با هدف واکاوی چگونگی این جهت­گیری­ها و اقدامات و درتلاش برای کشف مکانیسم این رفتارها، در صدد برآمده تا شباهت­ها و همسانی­هایی را در کنش­های انقلاب‌های بزرگ در به چالش کشیدن نرم‌های دیپلماتیک در عرصه خارجی و ساختارهای دستگاه دیپلماسی آن‌ها در بعد داخلی کشف و استنتاج نماید. یافته­های این پژوهش نشان می­دهند که همه انقلاب‌های بزرگ در به چالش کشیدن قواعد و نرم‌های دیپلماتیک موجود و تجدید ساختار دستگاه سیاست خارجی و دیپلماسی خود، رفتارهای نسبتا مشابهی را از خود بروز داده­اند. در واقع، رژیم‌های برخاسته از انقلاب‌های بزرگ، آشکارا به اعلام دیدگاه­ها و اهداف خود در خصوص ایجاد تحولاتی اساسی در مبانی و اصول و رفتار سیاست خارجی خود می­پردازند و گسست کامل خود از سیاست­ها و رفتار خارجی رژیم سابق را خاطر نشان می­سازند. 
 

چکیده در این مقاله به بررسی مبانی و اصول حاکم بر نظریه نهضتی امام خمینی+ پرداخته می‌شود. در دیدگاه امام خمینی+ آگاهی و بیداری ملت‌ها نسبت به وضعیت نامطلوب تحمیلی، هدایت آگاهانه و مدبرانه پیروان نهضت توسط رهبری الهی و مورد قبول عامه و ایمان به آرمان الهی (خداباوری) مبانی نهضت را تشکیل می‌دهند و تفکیک‌ناپذیری دین از سیاست، تحول فرد و جامعه، ظلم‌ستیزی، آمادگی همه‌جانبه، تلاش برای تصاحب قدرت بر محور حق، اتحاد مسلمانان، استقلال ملت‌های مسلمان و امید به آینده و انتظار مصلح جهانی اصول اجتناب‌ناپذیری است که رهبران و طرفداران نهضت اسلامی باید به آن توجه کنند.

چکیده از آنجا آنکه دیپلماسی عمومی به عنوان یکی از مؤلفه‌های قدرت نرم، مخاطب خود را مردم قرار می‌دهد و شکل‌دهی به افکار عمومی را مد نظر دارد، اخیراً مورد توجه دولت‌ها قرار گرفته است و دولت‌ها در تلاش هستند از این طریق منافع ملی خود را تأمین کنند. مفروض مقاله این است که دیپلماسی عمومی در سیاست خارجی ج.ا ایران پیوند نزدیکی با اصول و ارزش‌های انقلاب اسلامی دارد و ایران اسلامی تلاش کرده با اتخاذ سیاست‌ها و بهره‌گیری از نهادها و ابزارهای مرتبط، اهداف و ارزش‌های انقلاب اسلامی را در میان افکار عمومی سایر ملل اشاعه و گسترش دهد.