ساختار حکومت دینی با تأکید بر دیدگاه امام خمینی (ره)
دوره 14، شماره 2، تابستان 1404، صفحه 251-266
علیرضا زمزم
چکیده چگونگی مهندسی و چینش نهادهای قدرت و تقسیمبندی وظایف و اختیارات سازمانها و نهادهای حکومتی از مسائل مهم مکتب اسلام است. از جمله سؤالات کلیدی در این حوزه، پرسش از مهندسی قدرت و نحوه چینش نهادها و قوا در دورۀ غیبت از دیدگاه امام خمینی (ره) است. از نظر وی در این خصوص دستور ثابت و همیشگی وجود ندارد و تصمیمگیری در مورد ساختار حکومت را به مقتضیات و شرایط زمان و مکان پیوند زده است. روش مورد استفاده در این پژوهش توصیفی- تحلیلی و با استناد به تحلیل محتوا است. گزاره، «گرچه محتوا و ماهیت حکومت دینی از نظر امام خمینی (ره) تغییر و تحول پذیر نیست، ولی ساختار آن بدون الگوی ثابت، به تناسب شرایط و وضعیتها تحول پذیر است»، مهمترین یافته تحقیق است.
ساختار به معنای ساختمان، ترکیب، تشکیلات و سازمان است. در فرهنگ علوم سیاسی «ساخت یا ساختار، بیانگر نظم و نسق مجموعهای از اشیاء، اجزاء و نیروهایی است که به نحوی کنار هم قرار گرفتهاند که کلی خاص را تشکیل میدهند.» (آقابخشی، 1374: 330). در دانش سیاست، ساختار حکومت تداعی کننده نحوۀ چینش قوا، نهادها و سازمانهاست. به بیان دیگر، ساختار حکومت، مهندسی نهادهای قدرت به صورت هدفمند و منظم است. ساختار به این معنا تابعی از اهداف حکومت است و به گونهای تعبیه میشود تا هدفها تأمین گردد. و لذا «ساختار، ابزارها و شیوههای هدایت به سوی مقصد و هدف و ابزاری برای کارآمدی» (یوسفی، 171:1389) محسوب میشود.
ساختار با این تعریف، مقولهای سیال و تابع اقتضائات هر عصر و در حال تغییر و تحول است و لذا هیچ ساختاری را نمیتوان جاودانه و سرآمدی تلقی کرد چون ساختار در زمانها، مکانها، نظامها، فرهنگها و ملتهای مختلف، متفاوت است.