فصلنامه علمی پژوهش‌های انقلاب اسلامی

چکیده پدیده «تکفیر» در دهه‌های اخیر از سطح داوری‌های اعتقادی فراتر رفته و در پیوند با خشونت سازمان‌یافته، به یکی از مهم‌ترین عوامل بحران‌زا در منطقه و جهان اسلام تبدیل شده است. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه مطالعه کتابخانه‌ای، نخست «جریان تکفیری» را به مثابه صورت‌بندی‌ای تعریف می‌کند که با توسعه ناموجه دایره کفر، اختلافات درون‌اسلامی را به مرزهای ایمانی تبدیل می‌سازد و از تکفیر برای طرد اجتماعی و مشروعیت‌بخشی به خشونت بهره می‌گیرد. سپس دو سطح تعارض این منطق با الگوی انقلاب اسلامی ایران بررسی می‌شود: تعارض در سطح معرفتی ـ روشی (فهم توحید/شرک، روش تفسیر نص و نسبت اختلاف مذهبی با حکم کفر) و تعارض در سطح اجتماعی ـ سیاسی (وحدت امت، امنیت عمومی و پیامدهای جنگ داخلی). در ادامه، سیر تاریخی تکفیر از خوارج تا صورت‌بندی‌های معاصر مرور می‌شود و نشان داده می‌شود که در دوره جدید، جریان‌های سلفی ـ جهادی با شبکه‌سازی فراملی و «تکفیر حداکثری» زمینه بحران‌های گسترده‌تری را فراهم کرده‌اند. محور تحلیلی مقاله، بازخوانی نقدهای آیت‌الله جعفر سبحانی درباره وهابیت و پیامدهای اجتماعی ـ سیاسی تکفیر است؛ از جمله نقد توسعه مفهوم شرک، هشدار نسبت به نزاع فرقه‌ای و خون‌ریزی درون‌اسلامی، و تأکید بر عقلانیت دینی، گفت‌وگوی علمی و تمرکز بر مشترکات امت. یافته‌ها نشان می‌دهد منطق تکفیری با آرمان‌های انقلاب اسلامی ـ به‌ویژه وحدت اسلامی، کرامت انسان و مقابله با سلطه ـ ناسازگار است و مهار افراط‌گرایی نیازمند ترکیبی از نقد معرفتی، آموزش دینی معتبر و سیاست‌های همگرایانه است.

چکیده این مقاله به تحلیل دیدگاه‌های پیتر مندویل و نقدهای مطرح شده از سوی انقلاب اسلامی در مورد نقش وهابیت سعودی در صلح جهانی می‌پردازد. مندویل یک استاد برجسته در زمینه سیاست و دین است. او ترویج وهابیت را تحت حمایت مالی و راهبردی عربستان سعودی می‌بیند که بر مبنای تعامل پیچیده‌ای میان حاکمیت سعودی و نهادهای دینی شکل گرفته است. از دیدگاه مندویل فراملی‌گرایی مذهبی عربستان به معنای «صدور وهابیت» ده‌ها کشور را تحت تأثیر قرار داده و مخاطراتی را برای صلح جهانی پدید آورده است. در عین حال بافت محلی و شرائط محیطی موجب شده ورود وهابیت در هر کشور شیوه خاصی به خود بگیرد. در کشورهای مختلف عوامل محلی به دلیل منافع اقتصادی به استقبال وهابیت رفته‌اند. این اثرات باید مورد بررسی قرار گیرد و الگوهای آن استخراج شود. با قطع صدور وهابیت از طریق حمایت‌های سعودی می‌توان امید داشت که اثرات جهانی ناشی از ترویج وهابیت در آن بافت محلی متوقف شود و یکبار دیگر شاهد صلح جهانی در این مناطق باشیم. مندویل به طور خاص مواردی از این الگوها را که طرح می‌کند. ما در اینجا ضمن طرح این الگوها به نقد نظرات او از دیدگاه انقلاب اسلامی می‌پردازیم. نتایج حاصل از این بررسی نشان می‌دهد که چرخش سعودی از افراطی‌گری وهابی به اسلام سکولار می‌تواند تنش‌های منطقه‌ای را کاهش دهد.
در بخش بعدی، مقاله به نقدهای انقلاب اسلامی می‌پردازد که وهابیت را به عنوان ابزاری برای مقابله با نفوذ ایران و شیعیان می‌بیند. این بخش بر تأثیرات مخرب وهابیت بر صلح جهانی و نقش آن در ترویج تنفر و تروریسم و نیز گسترش خشونت و تفرقه بین امت اسلامی تأکید می‌کند. مقاله بر این نکته تأکید دارد که تغییرات اخیر در سیاست‌های داخلی و خارجی عربستان سعودی می‌تواند نقش مهمی در کاهش تنش‌های جهانی و ترویج صلح داشته باشد.