نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار علوم سیاسی دانشگاه گیلان، گیلان، ایران

2 دانشجوی دکتری روابط بین الملل دانشگاه گیلان، گیلان، ایران

چکیده

 توافق هسته­‌ای ایران و قدرت­‌های بزرگ در تابستان 1394 که در ازای برداشته ‌شدن تحریم­‌های هسته­‌ای، منجر به محدود‌شدن برنامه ‌هسته­‌ای ایران در میان‌ مدت شد، سوال­‌هایی مهم درباره جهت‌ گیری سیاست ‌خارجی جمهوری ‌اسلامی‌ به وجود‌آورده ‌است. این مقاله به‌ دنبال یافتن پاسخ به این سوال است که آیا این توافق، ایران را به سمت سیاست ‌خارجی مصالحه‌ جویاه‌­تر سوق داده ‌است؟ بررسی رفتار و عملکرد سیاست ‌خارجی ایران نشا‌ن ‌می­‌دهد که ایران بعد از توافق هسته­ای در ازای چشم‌ پوشی از برخی ابعاد کلیدی برنامه ‌هسته­‌ای، به سمت جبران این محدودیت­‌ها در دو زمینه امنیتی و هویتی حرکت‌ می‌­کند. در زمینه هویتی، بعد از توافق ‌هسته­‌ای، موازی با تاکید بر مسایلی مانند «پیشرفت»، «خودباوری» و« استقلال علمی»، شاهد ادامه اصرار بر تحقیق ‌و‌توسعه هسته­‌ای هستیم. در حوزه امنیتی، از افزایش قابل توجه بودجه دفاعی گرفته تا گسترش دامنه ژئوپلیتیک اقدام­‌های امنیتی و سرعت ‌گرفتن برنامه موشکی و همچنین برخی رویکرد‌های امنیتی بی­‌سابقه مانند اجازه استفاده از پایگاه نظامی هوایی نوژه به روسیه یا حضور نظامی چند‌جانبه در خارج از مرز‌ها، نشان ‌دهنده جدی ‌بودن حرکت ایران به سمت سیاست‌‌­های جبرانی است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Foreign policy of the Islamic Republic of Iran after the JointComprehensive Plan of Action: The Continuation of Revolutionary Balance and Identity

نویسندگان [English]

  • seyed amir niyakouei 1
  • Ali Ghanadi 2

1 Associate Professor of Political Science, University of Guilan, Guilan, Iran

2 PhD Student of International Relations, University of Guilan, Guilan, Iran

چکیده [English]

Iran's nuclear deal in the summer of 2015, which, in exchange for the abolition of nuclear sanctions, led to a limitation of Iran's nuclear program in the medium term, raised important questions about the direction of the foreign policy of the Islamic Republic. This article seeks to answer the question of whether this agreement has
pushed Iran toward more compelling peaceful foreign policy or not? The study of the behavior and performance of Iran's foreign policy shows that Iran, following a nuclear deal, moves to offset these constraints in two security and identity areas in for leaving some of the key dimensions of the nuclear program. In the context of identity, after a nuclear deal, parallel to the emphasis on issues such as "advancement", "self-confidence" and "scientific independence", we are witnessing the continued insistence on nuclear research and development. In the security sector,
there has been a significant increase in defense spending to extending the geopolitical scope of security measures and speeding up the missile program, as well as some unprecedented security approaches such as permitting the use of Noghe Air Base to Russia, or multilateral military presence abroad which indicates the seriousness of Iran's move to compensatory policies.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Nuclear Agreement
  • Security
  • identity
  • Iran's Foreign Policy
  • Missile Program

1)               طارمی، کامران (بهار 1382)، "تحلیلی بر نقش موشک‌‌­های بالستیک در دکترین دفاعی ایران"، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، شماره 59.

2)               قوام‌ملکی، حمیدرضا (بهار 1390) "نقش موشک­‌‌ها در راهبرد بازدارندگی جمهوری‌اسلامی ایران"، فصلنامه برنامه سیاست ‌گذاری ، سال دوم، شماره 3.

3)               مرتضویان، سیدعلی، عبدالخانی، لنا و حطه، مصطفی (1392)، "گفتمان هویتی از منظر ساز‌ه‌ انگارای در گفتگو‌های هسته­‌ای ایران و نظام بین ‌الملل"، بهار، شماره 21.

4)               موسوی، سید‌مسعود (زمستان1392)،"آموزه‌‌­های نظامی دفاع‌ مقدس و راهبرد نوین جمهوری‌اسلامی‌ایران"، پژوهشنامه دفاع‌مقدس، سال دوم، شماره 8.

5)               آفتاب ‌نیوز (22/2/1395)،" فرمانده نیروی ‌زمینی‌ارتش: 40 کیلومتری مرز ایران، خط قرمز داعش". تاریخ‌ بازدید: 28/12/1395

6)               العالم (9/11/1395)، "بزرگترین رزمایش دریایی ایران در شمال اقیانوس ‌هند". تاریخ بازدید: 25/12/1395

7)               (Khamenei.ir) پایگاه اطلاع‌ رسانی‌ دفتر حفظ نشر و آثار حضرت آیت ‌الله‌ العظمی سید‌علی‌ خامنه‌­ای، (26/6/1392)، "نرمش ‌قهرمانانه، بیانات در دیدار فرماند‌هان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی". تاریخ بازدید:

8)               (Khamenei.ir)، (1/1/1382)، “بیانات در دیدار زائرین و مجاورین حرم مطهر رضوی". تاریخ‌ بازدید: 25/12/1395

9)               (Khamenei.ir) (1/1/1385)،"بیانات در دیدار زائرین و مجاورین حرم مطهر رضوی". تاریخ‌ بازدید: 25/12/1395

10)           (Khamenei.ir) ( 29/3/1395)، "بیانات در دیدار جمعی از اساتید دانشگاه­‌‌ها". تاریخ بازدید: 25/12/1395

11)              (Khamenei.ir) (13/9/1382)، " سند چشم­‌انداز جمهوری‌ اسلامی ‌ایران در افق 1404"، تاریخ ‌بازدید:24/12/1395

12)           (Khamenei.ir)، (28/7/1395)، "فیش­‌‌های هسته­‌ای بهانه است". تاریخ ‌بازدید: 28/12/1395

13)           (Khamenei.ir) (1/4/1383)، "بیانات در دیدار جمعی از مسئولان جهاد‌دانشگاهی"، تاریخ ‌بازدید:20/12/1395

14)           (Khamenei.ir) (21/10/1387(،"ابلاغ سیاست‌‌­های کلی برنامه پنجم توسعه، . تاریخ ‌بازدید: 15/12/1395

15)           (Khamenei.ir) (20/1/1394) ، "بیانات در دیدار مداحان اهل‌بیتb". تاریخ ‌بازدید: 15/12/1395

16)           (Khamenei.ir) (16/6/1389)،  بیانات در دیدار جمعی از کارآفرینان سراسر کشور، تاریخ‌ بازدید: 15/12/1395

17)           (Khamenei.ir)( 18/11/13848)،"بیانات در دیدار پرسنل نیروی هوایی"، تاریخ ‌بازدید:11/12/1395

18)           (Khamenei.ir) (1394/۱۱/۵)، "بیانات در دیدار جمعی از خانواده‌‌­های شهدای مدافع حرم"،تاریخ ‌بازدید:10/12/1395

19)           (Khamenei.ir) (9/4/1394)،" ابلاغ سیاست‌‌­های کلی برنامه ششم توسعه"، تاریخ ‌بازدید:11/12/1395

20)           (Khamenei.ir) (20/4/۱۳۹۴)،"بیانات در دیدار جمعى از دانشجویان”، تاریخ ‌بازدید:1/12/1395

21)           (Khamenei.ir) (2/4/1394)،"مهمترین خطوط قرمز مذاکرات هسته­‌ای"، بیانات رهبر‌معظم انقلاب‌اسلامی در دیدار مسئولان نظام"، تاریخ ‌بازدید: 2/12/1395

22)           (Khanmenei.ir)، (4/8/1395/)، "انتصاب سرلشکر محمدحسین باقری به ریاست ستاد کل نیرو‌های مسلح"، تاریخ ‌بازدید: 12/12/1395

23)           پایگاه اطلاع‌ رسانی دفتر مقام ‌معظم ‌رهبری (Leader.ir) (11/5/1395)، "تحریم‌­ها باید یکباره برداشته می­‌شد؛ چرا اکنون بحث رفع تدریجی می­‌شود"، تاریخ ‌بازدید: 12/12/1395

24)           پایگاه اطلاع رسانی ریاست جمهوری (11/8/1394)،"روحانی: برجام پیروزی عظیم سیاسی ملت ایران و الگویی جهانی برای حل مشکلات است"، تاریخ ‌بازدید: 28/12/1395

25)           تابناک (25/7/1393)،"ناگفته­‌‌های مخالفت امام‌ خمینی از ساخت سلاح‌ شیمیایی و هسته­‌ای"، تاریخ ‌بازدید: 27/12/1395

26)           جام جم‌آنلاین (29/4/1394(، "بیانیه ایران پس از تصویب قطعنامه 2231 شورای امنیت در تایید برجام"، تاریخ ‌بازدید: 20/12/1395

27)           تسنیم (15/10/1394)، "دومین شهر موشکی سپاه رونمایی شد"، تاریخ ‌بازدید: 27/12/1395

28)           تسنیم (28/5/1395)، "اولین محموله از "موشک‌‌­های اس ۳۰۰" وارد ایران شد"، تاریخ ‌بازدید: 27/12/1395

29)           تسنیم (7/8/1392)، "تاریخ ‌نگاری نیروگاه هسته‌­ای بوشهر (بخش اول)"، تاریخ ‌بازدید: 27/12/1395

30)           تسنیم (30/10/1394)، "صالحی: هیچ اعتمادی به کشور‌های غربی نداریم"، تاریخ ‌بازدید: 27/12/1395

31)           ایرنا (31/6/1394)،" ائتلاف 1+4 برای رویارویی با تروریسم"، تاریخ ‌بازدید: 20/12/1395

32)           فارس (22/2/ 1395)، "تهدیدات پس از برجام جدی‌­تر شده (است)"، تاریخ ‌بازدید: 20/12/1395

33)           فارس (7/6/1391 )، "بازخوانی فتوای تاریخی رهبر معظم انقلاب"، تاریخ ‌بازدید: 12/12/1395

34)           فارس (9/9/1392)،"غنی سازی 20درصد مرهون شهیدشهریاری است"، تاریخ ‌بازدید: 12/12/1395

35)           فارس (12/2/1395)، "توان تولیدی موشکی کشور توسعه و افزایش می­‌یابد"، تاریخ ‌بازدید: 13/12/1395

36)           فارس (27/5/1395)، "جنجال «بک ‌فایر» ‌ها در خاک ایران/ کُد‌های مهمی که ایران و روسیه رد و بدل می‌­کنند"، تاریخ ‌بازدید: 27/12/1395

37)           مهر (12/6/1392)، "ایران ستون اصلی برقراری امنیت در تنگه ‌هرمز، مالاگا و باب­‌المندب است"، تاریخ ‌بازدید: 27/12/1395

38)           میزان (25/10/1395)، "پیشنهاد 10 برابری مجلس برای افزایش بودجه پیشنهادی دولت برای سازمان ‌انرژی ‌اتمی". تاریخ ‌بازدید: 27/12/1395

39)           میزان (12/11/1395)، "افزایش 20 درصدی بودجه سازمان ‌انرژی ‌اتمی". تاریخ ‌بازدید: 27/12/1395

40)           فارس (24/4/1394)، "اوباما: تحریم‌‌ها بود که ایران را به میز مذاکره آورد". تاریخ ‌بازدید: 28/12/1395

41)           میزان )ی1/11/1395)،"بیانیه سازمان‌انرژی‌اتمی ایران در ارتباط با سانتریفیوژ نسل جدید IR-8". تاریخ ‌بازدید:22/11/1395

42)           کیهان (3/2/1392)، "گفت و گوی سید مسعودرضا زواره­‌ای مسئول تحقیقات ‌و ‌جهاد‌خودکفایی نزاجا"، صفحه 8.

43)           روز‌آنلاین (23/8/1395)، "فیروزآبادی: زمان شلیک موشک عماد پس از توافق برجام مصوبه آیت ‌الله ‌خامنه­‌ای بود". تاریخ ‌بازدید: 27/12/1395

44)           شبکه خبر (28/11/1395)، "سلاح ­ی هیچ جایگاهی در دکترین نظامی ایران نداشته و ندارد". تاریخ ‌بازدید: 27/12/1395

45)           العالم (6/9/1395)، امکان ایجاد پایگاه دریایی ایران در سوریه و یمن،  تاریخ ‌بازدید: 27/12/1395

46)           عبدالرحمن علوی (26/3/1358)، "نیروگاه‌‌­های هسته­‌ای، خیانتی آشکار به خلق ایران"، روزنامه جمهوری ‌اسلامی، شماره 14، سال اول.

47)           عصر‌ایران (19/12/1395)، "سپاه: بمب اتم هم بر شهر‌‌های موشکی اثر ندارد". تاریخ ‌بازدید: 27/12/1395

48)           فرارو (12/7/1395)، "گزارش شورای‌ آتلانتیک : توان موشکی ایران از نگاه  امریکایی". تاریخ ‌بازدید: 28/12/1395

49)           مرکز ‌اسناد ‌انقلاب ‌اسلامی (4/8/13955)، "بررسی عملکرد موشک فاتح 110 و 313". تاریخ ‌بازدید:

50)           موسسه ایرانی مطالعات ‌امریکا‌و‌اروپا (ایرایوریکا) (14/4/1395)، "امریـکا؛ سیـاست چرخش به شرق آسیـا و تاثیر آن بر خاورمیانه". تاریخ ‌بازدید: 22/12/1395

51)           نسیم‌ آنلاین (13/11/1393)، "دریادار سیاری: حضور مستمر در آب­‌‌های آزاد برای نیروی دریایی اهمیتی استراتژیک دارد". تاریخ ‌بازدید: 23/12/1395

52)           وزارت امور خارجه (واخ) (1394)، "برنامه جامع اقدام مشترک بین جمهوری ‌اسلامی ایران و کشور‌های گروه 1+5". تاریخ ‌بازدید: 28/12/1395

53)           یورو‌نیور فارسی (08/12/2016)، "ظریف: می‌­توان از روش دستیابی به برجام برای حل بحران سوریه استفاده‌کرد". تاریخ ‌بازدید: 28/12/1395

54)           یوسفی، مجید) 2/12/1395(، "شاه گفت بمب اتمی نمی‌­خواهیم مگر ... نگاهی به کتاب خاطرات اکبر اعتماد"،تاریخ ‌ایرانی. تاریخ ‌بازدید: 11/11/1395

1)  Brophy, Desmond (2011), Iranian Nuclear Weapons and the Instability-Stability in Instability Paradox: A (Prospective) Case Study of the Iran-Israel Dyad, Canada: Canadian Forces College.

2)  Reardon, Robert J. (2012), “Containing Iran: Strategies for Addressing the Iranian Nuclear Challenge”, Santa Monica: RAND Corporation.

3)  --Schmidt, Oliver (01. September 2008),” Understanding & Analyzing Iran’s Nuclear Intentions: Testing Scott Sagan’s Argument of “Why do States build Nuclear Weapons”, Lancaster University (Dissertation).

4)  Ansari, Ali and Bassiri Tabrizi, Aniseh (Aug .2016), “Understanding Iran’s Role in the Syrian Conflict: A View from Tehran”, Royal United Services Institute for Defence and Security Studies (Occasional Paper).

5)  Cordesman, Anthony H.  (September 6, 2012),”Iran and U.S. Options for Preventive Military Strikes”, CSIS.

6)  Glaser, Charles (August 23, 2016),” Crude Strategy: Rethinking the US Military Commitment to Defend Persian Gulf Oil”, Elliott School of International Affairs.

7)  -Mohseni, Ebrahim, Nancy Gallagher & Clay Ramsay (June 2015 ), “Iranian Public Opinion on the Nuclear Negotiation, A public opinion study”, The Center for International and Security Studies at Maryland (CISSM), University of Tehran Center for Public Opinion Research (UTCPOR), IranPoll.com.

8)  -Sagan, Scott, Kenneth Waltz and Richard K. Betts (Feb 2007),” A Nuclear Iran: Promoting Stability or Courting Disaster”, Journal of International Affairs, Vol.60 Number.2.

9)  Waltz, Kenneth (1981), “The Spread of Nuclear Weapons: More May Better,” Adelphi Papers, (London: International Institute for Strategic Studies, Number 171, Available at:

10) https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/waltz1.htm

11) Waltz N., Kenneth (2012, July/August),” Why Iran Should Get the Bomb: Nuclear Balancing Would Mean Stability”, Hein Online - Foreign Affairs, Vol.91, No.4.

12) Zarif, Mohammad Javad (May/June 2014), “What Iran Really Wants: Iranian Foreign Policy in the Rouhani Era”, Foreign Affairs.

13) Dalton, Melissa G. (May 2016), “Navigating Gulf Waters After the Iran Nuclear Deal: Iran’s Maritime Provocations and Challenges for U.S. Policy”, CSIS.

14) National Intelligence Council (NIC) (November 2008)”, National Intelligence Estimate, Iran: Nuclear Intentions and Capabilities”.

15) Rhode, Harold,( November 2010),” The Source of Iranian Negotiating Behavior”, Jerusalem Center for Public Affairs, Institute for Contemporary Affairs.

  1. Aleksashenko, Sergey (October 16, 2015), “A Three-sided Disaster: The American, Russian, and Iranian strategic triangle in Syria”, Brookings Institution.

16) Ali, Idrees (Sep 7, 2016),” Iran vessel 'harasses,' sails close to U.S. Navy ship in Gulf: U.S. official”, Reuters

17) American Foreign Policy Council (AFPC) (April 4, 2016), “Conference Summary: Iran After The Nuclear Deal”.

18) Cohen, Josh (Jul 7, 2016), “The U.S. commitment to the Persian Gulf is outdate”.

19) Davenport, Kelsey (Updated: January 2014),” History of Official Proposals on the Iranian Nuclear Issue”, Arms Control Association.

20) Global Security (No Date), “Hizbollah Rockets”, Available at: http://www.globalsecurity.org/military/world/para/hizballah-rockets.htm

21) Heinonen, Olli (March 28, 2015), Iran's Nuclear Breakout Time: A Fact Sheet, Washington Institute.

22) Hersh, Seymour M (, April 17, 2006),” The Iran Plans”, the New Yorker.

23) IAEA (Jan 2017), “IAEA and Iran: Chronology of Key Events”, Available at: https://www.iaea.org/newscenter/focus/iran/chronology-of-key-events

24) Iran Watch (July 13, 2016), “Iran Missile Milestones: 1985-2016”, Available at: http://www.iranwatch.org/our-publications/weapon-program-background-report/iran-missile-milestones-1985-2016

25) Lewis, Jeffrey (October 28, 2006), “NCRI Did Not Discover Natanz”, Arms Control Wonk,

26) Lockie, Alex (Sep. 6, 2015), “Why Iran is 'playing with fire' in the Persian Gulf against US Navy ships”.

27) Nuclear Threat Initiative (NTI) (May 2011: Last Updated),” Iran Nuclear Chronology”, available at: http://www.nti.org/media/pdfs/iran_nuclear.pdf?_=1316542527

28) New York Times(FEB. 1, 2007), “Chirac Strays from Assailing a Nuclear Iran”.

29) Reuters (21, Feb 2014), “Parisa Iran boosts military support in Syria to bolster Assad”.

30) Reuters (6 Oct, 2015),”How Iranian general plotted out Syrian assault in Moscow”.

31) Saghafi-Ameri, Nasser (January 16, 2016).” Iran's Missile Power Challenged ”, Center for Strategic Research.          

32) Steele, Jeanette (Aug 26, 2016),” Why is Iran harassing U.S. warships?”, The San Diego Union-Tribune.

33) Terryn ,Robert GardGreg (August 4, 2015), “The Ultimate Nightmare: Why Bombing Iran Would Be a Disaste”, The National Interest.

34) UKESSAYS)March 23,2015), “Analyzing Iranian Foreign Policy Under Mohammed Reza Pahlavi Politics Essay”.