بررسی عوامل موثر در تنش‌زدایی در روابط جمهوری اسلامی ایران و عربستان سعودی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه صنعتی کرمانشاه، کرمانشاه، ایران

2 دانش آموخته دکتری روابط بین‌الملل دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، تهران، ایران.

چکیده
رابطه‌ی ایران و عربستان در طول تاریخ روند پرفراز و فرودی از همکاری و رقابت‌های مسالمت‌آمیز تا خصومت و قطع رابطه به همراه داشته است. عوامل سیاسی، ژئوپلیتیکی، ایدئولوژیکی و دیدگاه‌های متفاوت نسبت به مسائل منطقه‌ای از مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار در روابط دو کشور بوده است و بازتاب این تعارض فراتر از روابط دوجانبه بر رویکرد سایر کشورها، سیاست‌ها و تحولات منطقه‌ای نیز متجلی شده است. با قطع روابط دو کشور از 2016 بر رقابت و تعارض دو کشور افزوده شد ولی درنهایت در یک‌روند رو به کاهش تنش‌زایی با میانجیگری چین در سال 2023 رویکرد تنش‌زدایی در دستور کار قرار گرفت. از همین رو بررسی روند تنش‌زدایی روابط دو کشور در این پژوهش مورد توجه است. پرسش اصلی این است که عوامل مؤثر در تنش‌زدایی در روابط ایران و عربستان چه بوده است؟ برای بررسی موضوع تنش‌زدایی از چارچوب نظریه سازه‌انگاری بهره گرفته‌شده است. یافته‌های پژوهش نشان داد که تنش‌زدایی در روابط ایران و عربستان متأثر از تغییر ادراک دو بازیگر نسبت به مسائل مختلف بوده است که از یک‌سو تحت تأثیر تغییر ادراک در نظم منطقه‌ای بوده است که به ناکارآمدی سیستم تقابل دو کشور در منطقه، افول سیاست‌های آمریکا و تقویت نقش چین در منطقه اشاره دارد؛ از سوی دیگر تغییر ادراک نسبت به محیط استراتژیک رخ‌داده است که معادله امنیت دو کشور با حاصل جمع جبری صفر را به سمت بازی برد-برد پیش برده است و درنهایت بازتعریف منافع ملی برای در اولویت قرار دادن توسعه داخلی و عبور از سیاست‌های نظامی‌گری منطقه‌ای بر روند تنش‌زدایی دو کشور تأثیرگذار بوده است. این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی و با اسناد کتابخانه‌ای گردآوری‌شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Investigating effective factors in de-escalation in relations between the Islamic Republic of Iran and Saudi Arabia

نویسندگان English

seyed mohammadreza mousavi 1
ehsan jafari far 2
1 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Kermanshah University of Technology, Kermanshah, Iran
2 PhD in International Relations, Islamic Azad University, Central Tehran Branch, Tehran, Iran.
چکیده English

Throughout history, the relationship between Iran and Saudi Arabia has had ups and downs, from cooperation and peaceful competition to hostility and severance of relations. Political, geopolitical, ideological factors and different views on regional issues have been among the most important influencing factors in the relations between the two countries, and the reflection of this conflict beyond bilateral relations has also been manifested on the approach of other countries, policies and regional developments. With the severing of relations between the two countries since 2016, the competition and conflict between the two countries increased, but finally, in a process of decreasing tension, with the mediation of China, in 2023, the de-tension approach was put on the agenda. Therefore, it is important to investigate the process of de-escalation of the relations between the two countries in this research. The main question is, what were the effective factors in de-escalating the relations between Iran and Saudi Arabia? The framework of constructivist theory has been used to investigate the issue of de-tension. The findings of the research showed that the de-escalation of the relations between Iran and Saudi Arabia was influenced by the change in the perception of the two actors towards various issues, which was influenced by the change in the perception in the regional order, which was due to the ineffectiveness of the confrontation system between the two countries in the region, the decline of American policies and the strengthening of China's role in the region refers; On the other hand, there has been a change in perception towards the strategic environment, which has moved the security equation of the two countries towards a win-win game with an algebraic sum of zero, and finally, the redefinition of national interests to prioritize internal development and bypass regional militarism policies.

کلیدواژه‌ها English

De-escalation
security
Iran
Saudi Arabia
structuralism
احمدی دوازده‌امامی، فرزاد (1400)، بررسی و تحلیل فضاهای منازعه میان ایران و عربستان سعودی، پایان‌نامه ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه تربیت مدرس، استاد مشاور دکتر محمدرضا حافظ نیا
اسدی، علی‌اکبر (1398)، نقش عربستان سعودی در امنیتی سازی ایران؛ راهبرد جمهوری اسلامی ایران، فصلنامه مطالعات راهبردی، سال بیست و دوم، شماره سوم، صص  106-87
  اسماعیل‌زاده، محمد؛   پور ابراهیم، احمد (1400)، رویکرد تطبیقی سیاست خارجی ایران و عربستان به تحولات خاورمیانه با نگاهی به جریانات تکفیری، سال دوم، شماره 7، بهار 1400، صص 51-27
باقری دولت‌آبادی، علی (1401)، علل طولانی شدن مذاکرات تنش‌زدایی بین ایران و عربستان بر اساس نظریه کریستفر هیل، مطالعات سیاسی جهان اسلام، دوره 11، شماره 3، صص 96-71
باقری، محسن؛ امیدی، علی؛ یزدانی، عنایت‌الله (1400)، تأثیر محور مقاومت بر عمق استراتژیک جمهوری اسلامی ایران، فصلنامه مطالعات جهان اسلام، دوره 10، شماره 2، تابستان 1400، صص  92-66
بزرگمهری، مجید ؛ ناقاجانی، سمیه؛ افشار، مریم (1398)، همسویی سازمان همکاری اسلامی با عربستان سعودی برای مقابله با ایران در بحران یمن (2019-2015)، پژوهشنامه علوم سیاسی زمستان 1398 - شماره 57، صص 74-33
بهادر خانی، محمدرضا؛  موسوی، سید محمدرضا؛ چهر آزاد، سعید (1398)، مقایسه سیاست خارجی عربستان سعودی و جمهوری اسلامی ایران در منطقه خاورمیانه، سال اول، شماره 1، پاییز 1398، صص 70-35
پور دست، زهرا (1390)، ﺗﺄﺛﯿﺮ چرخه‌ی سیستمی ﻗﺪرت ﺑﺮ ﻧﺎکارآﻣﺪی رژﯾﻢ منطقه‌ای کنترل ﺗﺴﻠﯿﺤﺎت و خلع ﺳﻼح در منطقه‌ی ﺧﺎورﻣﯿﺎﻧه، پایان‌نامه ارشد دانشگاه شیراز، استاد راهنما دکتر فرهاد قاسمی
جعفری فر، احسان؛ دادگستر، هادی (1401)، جنگ اقتصادی آمریکا علیه چین با تأکید بر نظریه سازه‌انگاری، فصلنامه راهبرد سیاسی سال ششم، شماره 3، پیاپی 99، پاییز 1401، صص 50-29
  حاجی یوسفی، امیرمحمد؛   نهضت پور، سید میر آقا (1400)، مطالعه‌ی تطبیقی سیاست خارجی عربستان و ایران در بحران سوریه، فصلنامه دانش تفسیر سیاسی،  سال سوم، شماره 4، بهار 1400، صص 134-108
رحم‌دل، رضا؛ سیمبر، رضا؛ جانسیز، احمد (1398)، تحلیل ساختارگرایانه منازعۀ ایران ـ عربستان سعودی، مطالعات راهبردی سیاست‌گذاری عمومی، دوره 9، شماره 30 خرداد 1398 صفحه 265-281
رکابیان، رشید؛ انگزی، رسول (1400)، تأثیر همگرایی و واگرایی جمهوری اسلامی ایران و عربستان سعودی بر سیاست خارجی دولت آمریکا در قبال ایران (با تأکید بر راهکارهای رسانه‌ای)، پژوهشنامه رسانه بین‌الملل، سال ششم، شماره دوم، پاییز و زمستان 1400، صص 204-179
صادقی، سید شمس‌الدین؛ لطفی، کامران (1395)، بحران یمن: جدال ژئوپلیتیکی محور محافظه‌کاری با محور مقاومت اسلامی، سیاست جهانی،  بهار 1395،  شماره 15، صص 80-45
ضرغامی، برزین؛ شوشتری، سید محمدجواد؛ انصاری زاده، سلمان (1393)، ژئوپلیتیک شیعه یا هلال شیعه (مبانی، اهداف و رویکردها)، پژوهش‌های جغرافیای انسانی، دوره 46، شماره 1، بهار 1393، صص 214-197
عذیری، وحید؛ لاسجردی، حسن (1402)، ظرفیت عربستان سعودی در صلح گرایی منطقه‌ای (با تأکید بر توافق ج.ا.ایران و عربستان سعودی)، فصلنامه دانشنامه علوم سیاسی، سال سوم، شماره نهم، بهار 1402، صص 31-1
عذیری، وحید؛ حاج زرگرباشی، سید روح اله (1402)، قدرت هوشمند و ارتقای جایگاه منطقه‌ای ایران در غرب آسیا، فصلنامه دانش تفسیر سیاسی، 1402 بهار، 15 شماره، پنجم، صص 88-53
ماله میر، احمد (1390)، تأثیر محیط امنیتی و استراتژیک خلیج‌فارس بر سیستم بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران، پایان‌نامه ارشد دانشگاه شیراز، استاد راهنما دکتر فرهاد قاسمی
متقی، افشین (1393)، واکاوی زمینه‌های ﻧﺎﺳﺎزواری در رواﺑﻂ اﯾﺮان و ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﺑﺮ پایه نظریه سازه‌انگاری، فصلنامه پژوهش‌های راهبردی سیاست، سال سوم، شماره 12، صص 161-141
محقق، محمدحسن (1396)، فرصت‌ها و تهدیدات منطقه‌گرایی در غرب آسیا بعد از  جنگ رسد و ارائه راهبردها، پایان‌نامه ارشد علوم سیاسی موسسه جامعه الصطفی العالمیه، استاد راهنما: دکتر محمد ستوده
مهاجر، محمدامین (1400)، بررسی توازن نظامی در مسابقه تسلیحاتی خاورمیانه: مطالعه موردی ایران، عربستان سعودی و اسرائیل، پایان‌نامه ارشد دانشگاه فردوسی مشهد، استاد راهنما دکتر شیرزاد آزاد
Carnegieendowment. (2023). Riyadh’s Motivations Behind the Saudi-Iran Deal: https://carnegieendowment.org/2023/03/30/riyadh-s-motivations-behind-saudi-iran-deal-pub-89421
Country.eiu. (2023). Saudi-Iranian deal could de-escalate regional tensions: https://country.eiu.com/article.aspx?articleid=1592871142&Country=Saudi+Arabia&topic=Politics&sub_1
Davies, D. (2022). The international system and the Syrian civil war: https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/00471178221097908
Divsallar, A., & Hesham, A. (2023). The Strategic Calculus behind the Saudi-Iranian Agreemen: https://www.thecairoreview.com/essays/the-strategic-calculus-behind-the-saudi-iranian-agreement/
Gering, T. (2023). Full throttle in neutral: China’s new security architecture for the Middle East: https://www.atlanticcouncil.org/in-depth-research-reports/issue-brief/full-throttle-in-neutral-chinas-new-security-architecture-for-the-middle-east/
Hadzikadunic, E. (2019). Insight 215: Iran–Saudi Ties: Can History Project Their Trajectory?: https://mei.nus.edu.sg/publication/insight-215-iran-saudi-ties-can-history-project-their-trajectory/
Hadzikadunic, E. (2019). Insight 215: Iran–Saudi Ties: Can History Project Their Trajectory?: https://mei.nus.edu.sg/publication/insight-215-iran-saudi-ties-can-history-project-their-trajectory/
Hamzawy, A. (2023). How Do Carnegie Scholars Interpret the Impact of the Saudi-Iranian Deal on Their Area of Interest?: https://carnegie-mec.org/diwan/89273
khamenei. (1398). اخراج آمریکا از منطقه؛ سیاست راهبردی ایران: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=44657
mehrnews (1401),یخ روابط ایران و عربستان چگونه آب شد؟ ,www.mehrnews.com/news/5730285/
Nation. (2015). The strategic depth concept: https://www.nation.com.pk/16-Oct-2015/the-strategic-depth-concept
Sheikh, M. S. (2023). Exploring the Possibility of a Saudi-Iran Alliance: https://mepc.org/commentary/exploring-possibility-saudi-iran-alliance