فصلنامه علمی پژوهش‌های انقلاب اسلامی

تدوین و اعتباربخشی الگوی نظری تبیین اعتراض‌های اجتماعی در ایران: ارائه راه‌کارها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

مصطفی قربانی 1
سجاد فرخی پور 2

1 استادیار علوم سیاسی مجتمع آموزش عالی شهید محلاتی(ره)، قم، ایران.

2 استادیار زبان انگلیسی مجتمع آموزش عالی شهید محلاتی(ره)، قم، ایران.

چکیده
با وجود وقوع اعتراض‌های ادواری در یک دهه اخیر در ایران و همچنین، تشدید سویه‌های رادیکال این اعتراض‌ها، بررسی‌ها نشان می‌دهد که استخدام رویکردهای بخشی و موزاییکی، مانع از حصول انگاره جامعی از متغیرهای ایجاد این اعتراض‌ها شده است. بنابراین، به منظور درک دقیق بسترها و عوامل ایجاد اعتراض‌های اجتماعی در ایران، پژوهش حاضر درصدد پاسخ به این سؤال است که عوامل و متغیرهای مختلف دخیل در ایجاد اعتراض‌های اجتماعی در ایران امروز کدم‌اند و وزن و جایگاه هر کدام از آنها در شکل‌گیری اعتراض‌ها‌ به چه میزان است؟ فرض بر آن است که عوامل متعدد ایجاد نارضایتی در جامعه ایران، در ضعف نهادهای واسط، با تأثیر بر صورت‌بندی شکاف‌های اجتماعی و ماهیت دولت‌ها، از متغیرهای حیاتی در شکل‌گیری اعتراض‌های اجتماعی در ایران هستند. برای تحقق اهداف یادشده، از روش «مدل‌سازی معادله ساختاری» استفاده شده است. بر این اساس، با مرور نظام‌مند پیشینه تحقیق، مصاحبه نیمه ساختاریافته با نخبگان و سندپژوهی، 32 گزاره ابتدایی کشف و شناسایی شد که در مراحل بعدی تحقیق مورد اعتباربخشی قرار گرفتند که پس از رسیدن به اشباع نظری و تحلیل محتوا، پایایی تحقیق بر مبنای شاخص کرونباخ آلفا از همبستگی پیرسون تعیین شد. همچنین، نتایج تحلیل عاملی اکتشافی نشان داد که بر اساس ارزش ایگن، پنج محور اصلی (اقتصادی، فرهنگی- نگرشی، اجتماعی، ساختاری- نهادی و رسانه‌ای- شناختی) و بر اساس بار عاملی، 20 متغیر ذیل آن‌ها، در برساخت اعتراض‌ها در ایران نقش دارند. افزون بر آن، نتایج حاصل از تحلیل عاملی تأییدی، حاکی از انطباق معنادار انگاره حاصل‌شده با واقعیت‌های محیطی اعتراض‌ها در ایران است.

کلیدواژه‌ها

"اعتراض‌های اجتماعی"
"محرومیت نسبی"
"شکاف‌های اجتماعی"
"ماهیت دولت"
موضوعات

عنوان مقاله English

تدوین و اعتباربخشی الگوی نظری تبیین اعتراض‌های اجتماعی در ایران: ارائه راه‌کارها

نویسندگان English

Mostafa Ghorbani 1
Sajjad Farrokhipour 2
1 استادیار علوم سیاسی مجتمع آموزش عالی شهید محلاتی(ره)
2 استادیار زبان انگلیسی مجتمع آموزش عالی شهید محلاتی(ره)
چکیده English

با وجود وقوع اعتراض‌های ادواری در یک دهه اخیر در ایران و همچنین، تشدید سویه‌های رادیکال این اعتراض‌ها، بررسی‌ها نشان می‌دهد که استخدام رویکردهای بخشی و موزاییکی، مانع از حصول انگاره جامعی از متغیرهای ایجاد این اعتراض‌ها شده است. بنابراین، به منظور درک دقیق بسترها و عوامل ایجاد اعتراض‌های اجتماعی در ایران، پژوهش حاضر درصدد پاسخ به این سؤال است که عوامل و متغیرهای مختلف دخیل در ایجاد اعتراض‌های اجتماعی در ایران امروز کدم‌اند و وزن و جایگاه هر کدام از آنها در شکل‌گیری اعتراض‌ها‌ به چه میزان است؟ فرض بر آن است که عوامل متعدد ایجاد نارضایتی در جامعه ایران، در ضعف نهادهای واسط، با تأثیر بر صورت‌بندی شکاف‌های اجتماعی و ماهیت دولت‌ها، از متغیرهای حیاتی در شکل‌گیری اعتراض‌های اجتماعی در ایران هستند. برای تحقق اهداف یادشده، از روش «مدل‌سازی معادله ساختاری» استفاده شده است. بر این اساس، با مرور نظام‌مند پیشینه تحقیق، مصاحبه نیمه ساختاریافته با نخبگان و سندپژوهی، 32 گزاره ابتدایی کشف و شناسایی شد که در مراحل بعدی تحقیق مورد اعتباربخشی قرار گرفتند که پس از رسیدن به اشباع نظری و تحلیل محتوا، پایایی تحقیق بر مبنای شاخص کرونباخ آلفا از همبستگی پیرسون تعیین شد. همچنین، نتایج تحلیل عاملی اکتشافی نشان داد که بر اساس ارزش ایگن، پنج محور اصلی (اقتصادی، فرهنگی- نگرشی، اجتماعی، ساختاری- نهادی و رسانه‌ای- شناختی) و بر اساس بار عاملی، 20 متغیر ذیل آن‌ها، در برساخت اعتراض‌ها در ایران نقش دارند. افزون بر آن، نتایج حاصل از تحلیل عاملی تأییدی، حاکی از انطباق معنادار انگاره حاصل‌شده با واقعیت‌های محیطی اعتراض‌ها در ایران است.

کلیدواژه‌ها English

"اعتراض‌های اجتماعی"
"محرومیت نسبی"
"شکاف‌های اجتماعی"
"ماهیت دولت"
بشیریه، حسین(1380)، آموزش دانش سیاسی، تهران: نگاه معاصر
بشیریه، حسین(1389)، جامعه‌شناسی سیاسی، چاپ شانزدهم، تهران: نی
پارسامهر، مهربان، امامعلی‌زاده، حسین(1401)، «وضعیت و روند امید در جامعۀ ایران براساس داده‌های پیمایش‌های ملی»، مجله جامعه‌شناسی ایران، دوره 23، شماره 3، صص28-3
حسین‌پور، روح‌اله، رشیدی، احمد(1400) در مقاله «اعتراضات دی ماه 96 از منظر تئوری جامعه شبکه‌ای»، پژوهش‌های راهبردی سیاست، دوره 10، شماره 39، زمستان، صص140-109
حسینی‌زاده آرانی، سیدسعید و دیگران(1401)، در مقاله «تحلیلی بر ریشه‌های اجتماعی شکل‌گیری و بروز نارضایتی‌های اجتماعی در ایران(مطالعه موردی شهروندان تهرانی)»، فصلنامه امنیت ملی، دوره 12، شماره 43، صص 260-227
دیتر، آپ کارل(1395)، جنبش اجتماعی و اعتراض سیاسی؛ نظریه‌ها و رویکردها، ترجمه مجید عباسی، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی
راجی، محمدهادی، افتخاری، اصغر(1398)، جنگ ترکیبی غرب در برابر جمهوری اسلامی ایران(تحلیل ابعاد و روش‌ها)، سیاست دفاعی، سال بیست و هشتم، شماره 109، زمستان
سردارنیا، خلیل‌اله، البرزی، هنگامه(1401)، «تحلیل اعتراضات صنفی – اجتماعی اخیر در ایران(1400-1396) از منظر نظریه سیاست خیابان»، پژوهش‌های راهبردی سیاست، دوره 11، شماره 40، بهار، صص150-107
«قدرت خرید هر ایرانی نسبت به سال ۹۰ حدود یک‌سوم کاهش یافت»، در: https://fararu.com/fa/news/569388
قربانی، سیدایمان، شیری، طهمورث(1400)، «محرمیت نسبی و ظرفیت‌سازی برای بحران اجتماعی: مطالعه موردی حوادث 1396»، پژوهش اجتماعی، سال سیزدهم، شماره 51، تابستان
قربانی، مصطفی، مصطفی‌پور، احسان(1401)، «آینده‌پژوهی انقلاب اسلامی با نگرشی به تحولات فرهنگی – اجتماعی ایران امروز»، فصلنامه راهبرد، سال 31، شماره 3، پیاپی 104، پائیز، صص562-533
قیصری، نوراله، قربانی، مصطفی(1400)، «گفتمان‌های هویتی و منازعات نخبگان سیاسی؛ الگوی نظری تبیین منازعات نخبگان سیاسی در ج.ا.ا»، پژوهش‌های سیاست اسلامی، سال نهم، شماره بیستم، پاییز و زمستان، صص68-44
قیصری، نوراله، قربانی، مصطفی(1402)، «گفتمان‌های هویتی و منازعات نخبگان سیاسی در جمهوری اسلامی ایران: 1376-1398»، پژوهش‌های راهبردی سیاست، دوره 12، شماره 45، تابستان، صص 58-7
گر، تد رابرت(1377)، چرا انسان‌ها شورش می‌کنند؟ ترجمه علی مرشدی‌زاد، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی
محمدی ‌خانقاهی، محسن، کشاورز شکری عباس، غفاری هشجین، زاهد(1402)، «تحلیل لایه‌های علی نارضایتی اجتماعی در جمهوری اسلامی ایران»، پژوهش‌های راهبردی سیاست، دوره 12، شماره 46، پاییز، صص84-47
مصلی‌نژاد، عباس(1400)، «دولت، توسعه و بحران‌های اجتماعی ایران 1398-1371»، فصلنامه سیاست، دوره 51، شماره 2، تابستان، صص 587-565
مقدم‌فر، حمیدرضا، محسنی آهویی، ابراهیم(1400)، جنگ شناختی؛ علم پیروزی در نبرد ذهن‌ها، تهران: خبرگزاری تسنیم
نقیب‌زاده، احمد(1380)، درآمدی بر جامعه‌شناسی سیاسی، چاپ دوم، تهران: ‌سمت
نیری، هومن، رفیعی، ابوذر، سمیعی اصفهانی، علیرضا(1398)، «تغییرات سرمایه فرهنگی و اقتصادی طبقه متوسط جدید و تأثیر آن بر رفتار سیاسی این طبقه در ایران پس از انقلاب(1397-1384)»، جامعه‌شناسی سیاسی ایران، سال دوم، شمار سوم(پیاپی 7)، پائیز، صص139-107
وحدت، فرزین(1382)، رویارویی فکری ایران با مدرنیته، ترجمه مهدی حقیقت‌خواه، تهران: ققنوس
Bayat, Asef(2010), Life as Politics: How Ordinary People Change the Middle East, Second Edition second Edition, Stanford University Press
 

صفحه اصلی

راهنمای نویسندگان

ارسال مقاله

تماس با ما