مقایسه علل و عوامل همگرایی و واگرایی جمهوری اسلامی ایران با عربستان و مصر قبل و بعد از بیداری اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری مطالعات سیاسی انقلاب اسلامی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران

2 استاد علوم سیاسی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران

3 استادیار علوم سیاسی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران

چکیده
تحقیق نشان می‌دهد که در دوره پیش از بیداری اسلامی، همگرایی ایران و عربستان و مصر بر اساس مشترکات فرهنگی و تاریخی و همچنین منافع اقتصادی شکل گرفته بود، اما واگرایی‌های سیاسی و ایدئولوژیک نیز وجود داشت. بعد از بیداری اسلامی، همگرایی و واگرایی این سه کشور بر اساس تعاملات پیچیده سیاسی، مذهبی، و اقتصادی شکل گرفت. این تعاملات شامل رقابت برای نفوذ منطقه‌ای، اختلاف در تفسیر اسلام سیاسی، و واکنش به تحولات جهانی مانند بیداری اسلامی بود. در نهایت، تحلیل نشان می‌دهد که عوامل داخلی مانند ساختار سیاسی، عوامل خارجی مانند مداخلات قدرت‌های بزرگ، و عوامل ایدئولوژیک، همگی در شکل‌گیری این الگوی پیچیده همگرایی و واگرایی نقش کلیدی داشته‌اند. این مقایسه، به درک بهتر تحولات منطقه‌ای و چالش‌های پیش روی ایران، عربستان و مصر کمک می‌کند. روش این تحقیق مقایسه‌ای است که با توجه به نظریه منطقه گرایی علل و عوامل همگرایی و واگرایی ایران با عربستان و مصر قبل و بعد از بیداری اسلامی مقایسه شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Comparing the causes and factors of convergence and divergence between Islamic Republic of Iran and Saudi Arabia and Egypt before and after the Islamic Awakening

نویسندگان English

Reza Nejabat 1
Abbas Keshavarz Shokri 2
Parviz Amini 3
1 PhD student in Political Studies of the Islamic Revolution, Shahed University, Tehran, Iran
2 Professor of Political Science at Shahed University
3 Assistant Professor of Political Science, Shahed University, Tehran, Iran
چکیده English

The research shows that in the period before the Islamic Awakening, the convergence of Iran, Saudi Arabia, and Egypt was based on cultural and historical commonalities as well as economic interests, but there were also political and ideological divergences. After the Islamic Awakening, the convergence and divergence of these three countries was based on complex political, religious, and economic interactions.These interactions included competition for regional influence, differences in interpretation of political Islam, and responses to global developments such as the Islamic Awakening. Ultimately, the analysis shows that internal factors such as political structure, external factors such as great power interventions, and ideological factors all played key roles in shaping this complex pattern of convergence and divergence. This comparison helps to better understand regional developments and the challenges facing Iran, Saudi Arabia, and Egypt. The method of this research is a comparison that compares the causes and factors of convergence and divergence between Iran, Saudi Arabia, and Egypt before and after the Islamic Awakening, according to the theory of regionalism.

کلیدواژه‌ها English

Convergence
divergence
Saudi Arabia
Egypt
Islamic awakening
آقایی، سیدداود؛ احمدیان، حسن(1389). روابط جمهوری اسلامی ایران و عربستان سعودی؛               چالش های بنیادین و امکانات پیش رو، فصلنامه سیاست، شماره 3
آدمی، علی؛ نازنین نظیفی نایینی و عارف بیژن(1397). اسرائیل و عربستان سعودی؛ عصر جدیدی از همکاری دوجانبه، فصلنامه پژوهش های راهبردی سیاست، شماره 25
اخباری، محمد؛ ایازی، محمدهادی(1396). وضعیت خاورمیانه در ساختار ژئوپلیتیکی هزاره سوم، فصلنامه ژئوپلیتیک دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز، شماره 9
اسدی، علی‌اکبر (1398). نقش عربستان سعودی در امنیتی سازی ایران؛ راهبرد جمهوری اسلامی ایران، فصلنامه مطالعات راهبردی، سال بیست و دوم، شماره سوم، صص  106-87
  اسماعیل‌زاده، محمد؛ پور ابراهیم، احمد(1400). رویکرد تطبیقی سیاست خارجی ایران و عربستان به تحولات خاورمیانه با نگاهی به جریانات تکفیری، سال دوم، شماره 7
افشارکهن، جواد؛ شرفی، برومند(1391). انقلاب اسلامی ایران، جهانی شدن و جنبش سیاسی نوین در مصر، فصلنامه علمی – پژوهشی پژوهشنامه انقلاب اسلامی، شماره 5
الشرقاوی، باکینام (1379). روابط ایران و مصر، ترجمه سید محمود موسوی بجنوردی، فصلنامه مطالعات خاورمیانه، شماره 24
باقری دولت‌آبادی، علی (1401)، علل طولانی شدن مذاکرات تنش‌زدایی بین ایران و عربستان بر اساس نظریه کریستفر هیل، مطالعات سیاسی جهان اسلام، دوره 11، شماره 3، صص 96-71
بیات، جلیل و محسن اسلامی(1397). ایران-عربستان سعودی؛ طرح الگوی تنش زدایی با محوریت مناقشات منطقه ای، فصلنامه مطالعات راهبردی سیاست گذاری عمومی، شماره 28
بزرگمهری، مجید ؛ ناقاجانی، سمیه؛ افشار، مریم (1398)، همسویی سازمان همکاری اسلامی با عربستان سعودی برای مقابله با ایران در بحران یمن (2019-2015)، پژوهشنامه علوم سیاسی، شماره 57، صص 74-33
بهادر خانی، محمدرضا؛  موسوی، سید محمدرضا؛ چهر آزاد، سعید (1398)، مقایسه سیاست خارجی عربستان سعودی و جمهوری اسلامی ایران در منطقه خاورمیانه، سال اول، شماره 1، پاییز 1398، صص 70-35
پزشک، علی(1394). مواضع و عملکرد جریان های سلفی و سلفی جهادی در قبال جمهوری اسلامی ایران، پایان نامه کارشناسی ارشد علوم سیاسی، دانشگاه بین الملل امام خمینی
جعفری ولدانی، اصغر(1387). چالش ها و منازعات در خاورمیانه، تهران: انتشارات مطالعات راهبردی
خسروشاهی، هادی(1385). ایران و مصر در راه تقریب، نشریه اندیشه قریب، شماره 6
حافظیان، محمدحسین(1388). ایران در خاورمیانه: روندهای آینده منطقه، مطالعات اوراسیای مرکزی، مرکز مطالعات عالی بین المللی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، شماره 5
حافظ نیا، محمدرضا و حسین ربیعی(1394). تحول روابط ایران و عربستان سعودی و تأثیر آن بر ژئوپلیتیک خلیج فارس، تحقیقات جغرافیایی، شماره 2
رکابیان، رشید؛ انگزی، رسول (1400)، تأثیر همگرایی و واگرایی جمهوری اسلامی ایران و عربستان سعودی بر سیاست خارجی دولت آمریکا در قبال ایران (با تأکید بر راهکارهای رسانه‌ای)، پژوهشنامه رسانه بین‌الملل، سال ششم، شماره دوم، پاییز و زمستان 1400، صص 204-179
روحانی، حسن (1388). آینده روابط خاورمیانه و غرب: رویارویی یا همکاری، فصلنامه بین المللی روابط خارجی، شماره 2 رحمدل، رضا؛ سیمبر، رضا؛ جانسیز، احمد (1398)، تحلیل ساختارگرایانه منازعه ایران ـ عربستان سعودی، مطالعات راهبردی سیاست‌گذاری عمومی، دوره 9، شماره 30
زرگر، علی اصغر و زینب نوروزی کلرمی(1395). مسئولیت و نقش دولت های حوزه خلیج فارس در حفاظت از محیط زیست، فصلنامه مطالعات روابط بین الملل، شماره 33
صادقی، اکبر؛ سیدجلال دهقانی فیروزآبادی و هادی آجیلی(1397). بایسته های دیپلماسی انرژی ایران در نظام اقتصاد سیاسی بین المللی، فصلنامه مطالعات روابط بین الملل، شماره 43
علیزاده، حسین(1384). بررسی تحلیلی و توصیفی تاریخ روابط ایران و مصر (دو قدرت                  منطقه­ای خاورمیانه، تهران: انتشارات وزارت امور خارجه
عمادی، سیدرضی و مهدی علیخانی(1400). روابط آمریکا و عربستان سعودی در دوره ریاست جمهوری جو بایدن؛ عوامل تعیین کننده و پیامدها (با تأکید بر پیشنهادهای رسانه ای)، پژوهشنامه رسانه بین الملل، شماره 1
فتاحی اردکانی، حبیب الله(1392). پدیده انقلاب اسلامی و موج بیداری جدید، تهران: انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی
فرجی، محمدرضا (1391). پارامترهای تعیین کننده ی سیاست خارجی مصر از انقلاب ناصر تا کودتای ارتش، فصلنامه مطالعات سیاسی جهان اسلام، شماره 4
قاسمی، مصطفی(1397). آشنایی با کشورهای جهان اسلام مصر، تهران: انتشارات اندیشه سازان نور
قلوبی، جواد(1387). نقش امریکا و رژیم صهیونیستی در مناسبات سیاسی ایران و مصر، فصلنامه مطالعات افریقا، شماره 18
کریمی پور، یدالله؛ حسین ربیعی و سیدمحمد یعقوبی(1398). بررسی زمینه های همگرایی و واگرایی ایران و عربستان سعودی در چهارچوب جغرافیای صلح، فصلنامه نگرش نو در جغرافیای انسانی، شماره 4
متقی، افشین (1393)، واکاوی زمینه‌های ﻧﺎﺳﺎزواری در رواﺑﻂ اﯾﺮان و ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﺑﺮ پایه نظریه سازه‌انگاری، فصلنامه پژوهش‌های راهبردی سیاست، سال سوم، شماره 12، صص 161-141
ﻣﺤﻤﺪی، منوچهر(1388). سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران: اصول و مسائل، تهران: انتشارات دادگستر
مظاهری، محمدمهدی؛ احمدزاده، داود(1388). بررسی چالش های ساختاری در روابط مصر و ایران، فصلنامه علمی – پژوهشی تحقیقات سیاسی و بین المللی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهرضا،       شماره 4
میراحمدی باباحیدری، صغرا (1388). تحلیل ژئوپلیتیکی روابط ایران و مصر پس از جنگ جهانی دوم، پایان نامه کارشناسی ارشد، رشته جغرافیای سیاسی، دانشگاه تهران
موسوی، محمد؛ توتی، حسینعلی و موسوی، محمدرضا(1391). انقلاب اسلامی ایران و تحولات ژئوپلیتیکی مصر، فصلنامه علمی – پژوهشی پژوهشنامه انقلاب اسلامی، شماره 4
موسوی، جواد (1378). علل تیرگی روابط ایران و مصر بعد از انقلاب اسلامی ایران، پایاننامه کارشناسی ارشد علوم سیاسی، دانشگاه تهران
محمدی، محسن؛ نورالله کریمیان و حسن رضایی(1394). ظرفیت های درونی اسلام در تقویت همبستگی با تمرکز بر نقش حج در وحدت جهان اسلام، فصلنامه اسلام و مطالعات اجتماعی، شماره 2
منصوری، جواد (1398). آمریکا و خاورمیانه، تهران: وزارت امورخارجه، مرکز چاپ و انتشارات، چاپ دوم
نامی، محمدحسین؛ عباسی، علیرضا(1388). تحلیل جایگاه ژئواکونومیک ایران در خاورمیانه، دانشگاه آزاد اسلامی، شماره 2
نای، جوزف(1387). قدرت نرم: ابزارهای موفقیت در سیاست بین الملل، ترجمه سیدمحسن روحانی و مهدی ذوالفقاری، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق و پژوهشکده مطالعات و تحقیقات بسیج
ویسی، هادی(1398). واکاوی چالش­های ژئوپلیتیکی عربستان سعودی با جمهوری اسلامی ایران و تأثیر آن بر منطقه جنوب غرب آسیا، جغرافیا و توسعه، دوره 17، شماره 55
یوسف نژاد، ابراهیم(1384). روابط دوجانبه ایران و مصر؛ فرصت ها، چالش ها و چشم انداز آینده،  دفتر مطالعات سیاسی مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی، شماره 49
Deutsch, Karel (2018), The impact of Communication Upon international relation tjeory, Eng;ewood Cliffs: Prentice- hall.
Karakuska Katarzina (2018), "Conflict Cooperation: Regionalism in the Middle East", New Dimesions in Regional Integration.
Kaussler, Bernd and Glenn P. Hasted(2017). US Foreign Policy Towards the Middle East. New York: Routledge.
Krishna-Hensel, Sai Felicia(2012). Religion, Education and Governance in the Middle East, New York: Roudledge.
Nye Joseph (2017), peace in parts: integratin and politics in regional organization, Boston: Little Brpwn.
Richard Sheidia et al. (2012), "Converging, not converging, an opportunity for economic convergence in the GCC, Political Economy Research Center.