دانشگاه آزاد اسلامی در نظام علمی و فرهنگی از دیدگاه امامین انقلاب اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

2 استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران. استادیار وابسته گروه علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

3 استادیار گروه علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

چکیده
در دهه‌های اخیر، دانشگاه آزاد اسلامی به‌عنوان نهادی گسترده در عرصه آموزش عالی، نقش مهمی در گسترش ظرفیت‌های علمی، فرهنگی و اجتماعی کشور ایفا کرده است. رهبران انقلاب اسلامی، امام خمینی (ره) و مقام معظم رهبری، این دانشگاه را به‌مثابه سنگری برای تحقق تمدن نوین اسلامی و تربیت نیروهای متعهد می‌دانند. هدف این پژوهش، تبیین نقش دانشگاه آزاد اسلامی در نظام علمی و فرهنگی کشور بر اساس دیدگاه‌های راهبردی امامین انقلاب اسلامی و ارائه چارچوبی مفهومی برای تحلیل مأموریت تمدن‌ساز آن است. این تحقیق، از نوع بنیادی و به شیوه کیفی انجام شده و برای گردآوری داده‌ها از روش تحلیل مضمون استفاده شده است. جامعه پژوهش شامل کلیه بیانات امام خمینی (ره) و مقام معظم رهبری درباره دانشگاه، علم، فرهنگ و دانشگاه آزاد اسلامی بوده و نمونه‌گیری به‌صورت هدفمند از میان ۱۵ سخنرانی منتخب صورت گرفته است. ابزار گردآوری داده‌ها، مطالعات کتابخانه‌ای و اسنادی بوده و تحلیل داده‌ها بر اساس مراحل شش‌گانه تحلیل مضمون براون و کلارک و با استفاده از نرم‌افزار MAXQDA انجام شده است. یافته‌های پژوهش نشان داد که بر اساس بیانات امامین انقلاب اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی نقشی کلیدی در مردمی‌سازی آموزش عالی، تحقق عدالت آموزشی، تقویت استقلال علمی، مقابله با نفوذ فرهنگی بیگانه و پرورش نیروهای انقلابی ایفا می‌کند. تحلیل بیانات منجر به استخراج ۱۰ مضمون اصلی، ۲۱ مضمون فرعی و ۹۹ کد اولیه گردید که مهم‌ترین آن‌ها بر مفاهیمی چون مردم‌محوری، خودکفایی علمی، فرهنگ‌سازی اسلامی و نقش دانشگاه در ساخت تمدن اسلامی تأکید دارند. نتیجه‌گیری نشان می‌دهد که دانشگاه آزاد اسلامی می‌تواند در منظومه فکری انقلاب اسلامی، جایگاهی راهبردی در تحقق اهداف علمی و فرهنگی کشور ایفا کرده و با بازمهندسی سیاست‌های فرهنگی و تقویت ظرفیت دانشی خود، به‌عنوان نهادی تمدن‌ساز عمل نماید.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Islamic Azad University in Iran's Scientific and Cultural System Based on the Discourses of Imam Khomeini and the Supreme Leader

نویسندگان English

mostafa mohseni 1
farzad jahanbin 2
maryam esmaeilifard 3
1 PhD student in Political Science, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Shahed University, Tehran, Iran. Associate Assistant Professor, Department of Political Science, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Political Science, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
چکیده English

As one of the largest higher education institutions in Iran, the Islamic Azad University has played a significant role in the scientific, cultural, and social development of the Islamic Republic. According to the strategic perspectives of the founders of the Islamic Revolution, Imam Khomeini and Ayatollah Khamenei, the university is seen as a stronghold for the realization of Islamic civilization and the training of committed, expert individuals. This study aims to analyze the role of the Islamic Azad University in the national scientific and cultural system based on the strategic viewpoints of both leaders of the Islamic Revolution and to propose a conceptual framework for its civilizational mission. The research is fundamental in nature and employs a qualitative methodology using thematic analysis. Data were collected through library and documentary studies, focusing on 15 selected speeches by Imam Khomeini and Ayatollah Khamenei concerning universities, science, culture, and the Islamic Azad University. Thematic analysis followed Braun and Clarke’s six-step approach and was conducted using MAXQDA software. Findings reveal that the university, as perceived by the revolutionary leaders, plays a crucial role in democratizing access to higher education, promoting educational justice, enhancing scientific autonomy, resisting cultural hegemony, and nurturing revolutionary human capital. The analysis identified 10 main themes, 21 subthemes, and 99 initial codes, highlighting core concepts such as people-oriented governance, scientific self-sufficiency, Islamic cultural development, and the university’s civilizational role. The study concludes that the Islamic Azad University holds a strategic position in achieving the scientific and cultural goals of the Islamic Revolution. Through reforming cultural policies and strengthening knowledge capacities, it can fulfill its mission as a civilizational institution.

کلیدواژه‌ها English

Islamic Azad University
Scientific System
Cultural System
Imam Khomeini
Supreme Leader
انصاری، محمدرضا؛ فراهانی عزیزآبادی، فاطمه؛ صالحی امیری، سید رضا؛ و قدمی، محسن. (1399). شناسایی عوامل مؤثر بر تدوین راهبردهای تحوّل فرهنگی در خط مشی‌گذاری دانشگاه و راهکارهای اجرایی‌سازی آن (مورد مطالعه دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران). فصلنامه علمی مطالعات میان فرهنگی، 15(43)، 133-160.
توحیدلو، اکبر. (1387). بررسی وضعیت فرهنگی دانشگاه آزاد اسلامی واحد رودهن با رویکرد اسلامی. پژوهش اجتماعی، 1(1)، 121-154.
صادق زاده، نازنین؛ ابراهیم‌پور، علیرضا؛ ربیعی، مهناز؛ و درمان، فائزه. (1400). تأثیر تحول فرهنگی مبتنی بر ارزش‌ها از طریق رهبری استراتژیک و مدیریت دانش بر عملکرد سازمانی در اعضای هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب. مجله توانمندسازی سرمایه انسانی، 4(1)، 13-28.
صامت، علی رضا؛ طبیبی، سید جمال الدین؛ و نوابخش، مهرداد. (1397). شناسایی عوامل مؤثر بر توسعه مدیریت فرهنگی در دانشگاه آزاد اسلامی. فصلنامه علمی مطالعات میان فرهنگی، 13(35)، 105-133.
فضل‌الهی، سیف‌اله؛ و معرفت، خرداد. (1390). توسعه تولیدات علمی دانشگاه‌ها و اولویت‌بندی رهیافت‌های فرهنگی و مدیریتی: بررسی دیدگاه اعضای هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد قم. معرفت، 162، 107-124.
قاید امینی هارونی، عباس؛ صادق زاده، نازنین؛ جعفری چالشتری، حسین؛ و ماهرانی برزانی، مجید. (1397). شناسایی موانع فرهنگی توسعه علمی در دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال. مطالعات رسانه‌ای، 42(13)، 91-109.
قجری، سمیه. (1401). شناخت عوامل مؤثر بر ایجاد فرهنگ ایثار اجتماعی در دانشگاه آزاد اسلامی. شاهد اندیشه، 3(1)، 219-242.
کاووسی، اسماعیل؛ و هاشمی، سید محمود. (2015). نقش مؤلفه‌های فرهنگی در استقرار مدیریت دانایی در دانشگاه آزاد اسلامی. مطالعات رسانه‌ای، 24(9)، 175-186.
محقق، فاطمه؛ امام‌جمعه، فرهاد؛ موسویان، سید مرتضی؛ و درمان، فائزه. (1400). طراحی مدل ارتقای سواد فرهنگی در دانشگاه آزاد اسلامی (مورد مطالعه: واحد علوم و تحقیقات تهران). فصلنامه علمی مطالعات میان فرهنگی، 16(47)، 9-40.
امام خمینی (ره) (19 خرداد 1365)، سخنرانى در جمع مسئولان نظام در عید سعید فطر (مصادیق و مراتب شکرگزارى)
امام خمینی (ره) (24 آبان 1362)، سخنرانى [در جمع مسئولین دانشگاه آزاد (هوشیارى در برابر القائات فرهنگ بیگانه)]
امام خمینی (ره)، (24 تیر 1364)، بیانات [در جمع مسئول
ان دانشگاه آزاد اسلامى (اولویت در اصلاح دانشگاهها)]
مقام معظم رهبری (30 اردیبهشت 1362)، بیانات در خطبه نماز جمعه
مقام معظم رهبری (9 خرداد 1362)، بیانات در خطبه نماز جمعه
مقام معظم رهبری (28 آبان 1362)، بیانات در حسینیه‏ى ارشاد به‌مناسبت افتتاح دانشگاه آزاد اسلامى
مقام معظم رهبری (20 دی 1365)، بیانات در دیدار مسئولان دانشگاه آزاد اسلامى
مقام معظم رهبری (26 آذر 1367)، بیانات در جمع دانشجویان دانشگاه تهران و پاسخ به پرسش‌های حاضران به ‌مناسبت نهمین سالگرد شهادت آیت‌اللّه محمّد مفتّح
مقام معظم رهبری (18 اردیبهشت 1368)، بیانات در مراسم فارغ‏التّحصیلى جمعی از دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامى در حسینیّه‌ی ارشاد
مقام معظم رهبری (26 اردیبهشت 1373)، بیانات در دیدار رؤساى دانشگاه آزاد اسلامى
مقام معظم رهبری (29 آبان 1374)، بیانات در دیدار جمعى از مسئولان دانشگاه آزاد اسلامی
مقام معظم رهبری (4 اسفند 1377)، بیانات در دیدار سردبیران و نویسندگان نشریّات دانشجویى کشور و پاسخ به پرسش‌هاى آنان
مقام معظم رهبری (12 شهریور 1380)، بیانات در دیدار رئیس و مسئولان دانشگاه آزاد اسلامى واحد تهران مرکزی
مقام معظم رهبری (22 فروردین 1384)، بیانات در دیدار اعضاى ستاد کنگره‏ى بین‏المللى جنبش نرم‏افزارى، تولید علم و آزاداندیشى
مقام معظم رهبری (21 مهر 1384)، بیانات در دیدار اساتید و اعضای هیئتهای علمی دانشگاه‌ها
Barnett, R. (2020). The Philosophy of Higher Education: A Critical Introduction. Routledge.
Etzkowitz, H., & Leydesdorff, L. (2000). The dynamics of innovation: From National Systems and “Mode 2” to a Triple Helix of university–industry–government relations. Research Policy, 29(2), 109–123.
Wissema, J. G. (2009). Towards the Third Generation University: Managing the University in Transition. Edward Elgar Publishing.
Jongbloed, B., Enders, J., & Salerno, C. (2022). Higher education and its communities: Interconnections, interdependencies and a research agenda. Higher Education Quarterly, 76(1), 1–18.
Marginson, S. (2016). The Dream is Over: The Crisis of Clark Kerr's California Idea of Higher Education. University of California Press.
Davies, L., & Zajda, J. (2020). Globalisation and the Role of the University in Civil Society. Springer.
van Manen, M. (2016). Researching Lived Experience: Human Science for an Action Sensitive Pedagogy (2nd ed.). Routledge.