صورت بندی اقتصادی اجتماعی ایران در دوره جمهوری اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار علوم سیاسی مجتمع آموزش عالی شهید محلاتی(ره)

چکیده
در تلاش برای تبیین تحولات اقتصادی اجتماعی دوره جمهوری اسلامی این سؤال مطرح می‌شود که «صورت‌بندی اقتصادی اجتماعی ایران در دوره جمهوری اسلامی ایران دچار چه تغییراتی شده است؟» فرض بر آن است که در دوره ج.ا، به‌رغم کم‌شدت بودن تغییر در ساخت اقتصاد ایران، اما وضعیت رفاهی- معیشتی و نظام قشربندی اجتماعی ایران دچار تغییرات محسوسی شده است. با رهیافت جامعه‌شناسی تاریخی و استفاده از روش ابداعی جان فوران برای بررسی تحولات اقتصادی اجتماعی ایران، این یافته‌ها به دست آمده که در حوزه روستایی، با وجود کاهش سهم روستاها از جمعیت کل کشور از بیش از 50 به حدود 24 درصد، فرایند شهری شدن روستاها توسعه و شکاف امکاناتی روستاها و شهرها کاهش یافته و در عین حال، مناسبات ارباب–رعیتی در روستاها برچیده شده، توازنی در منزلت اجتماعی میان روستاییان ایجاد شده و آنها از رعایا به شهروندان دارای حقوق و آزادی‌های مشروع تبدیل شده‌اند. با این حال، تولید در روستاها متنوع نشده است. در حوزه عشایری نیز جمعیت عشایر و سهم‌شان از تولید ناخالص داخلی کاهش یافته است. در شهرها هم علاوه بر افزایش سهم شهرها از جمعیت کل کشور از 50 به 76 درصد و افزایش سهم صنعت از تولید ناخالص داخلی از 18 به 42 درصد، اما سهم شاغلان در بخش صنعت در حدود نصف شاغلان در بخش خدمات است. همچنین، به دلایلی چون تحریم‌های فلج‌کننده ضدایرانی و افزایش بی‌ثباتی در فضای اقتصادی، بورژوازی‌های کمپرادور و مستغلات و سرمایه‌داری شبه‌دولتی رشد کرده‌اند، اما طبقه متوسط شهری، طبقه پایین و کارگران با افت سرمایه اقتصادی مواجه شده‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

صورت بندی اقتصادی اجتماعی ایران در دوره جمهوری اسلامی

نویسنده English

Mostafa Ghorbani
استادیار علوم سیاسی مجتمع آموزش عالی شهید محلاتی(ره)
چکیده English

در تلاش برای تبیین تحولات اقتصادی اجتماعی دوره جمهوری اسلامی این سؤال مطرح می‌شود که «صورت‌بندی اقتصادی اجتماعی ایران در دوره جمهوری اسلامی ایران دچار چه تغییراتی شده است؟» فرض بر آن است که در دوره ج.ا، به‌رغم کم‌شدت بودن تغییر در ساخت اقتصاد ایران، اما وضعیت رفاهی- معیشتی و نظام قشربندی اجتماعی ایران دچار تغییرات محسوسی شده است. با رهیافت جامعه‌شناسی تاریخی و استفاده از روش ابداعی جان فوران برای بررسی تحولات اقتصادی اجتماعی ایران، این یافته‌ها به دست آمده که در حوزه روستایی، با وجود کاهش سهم روستاها از جمعیت کل کشور از بیش از 50 به حدود 24 درصد، فرایند شهری شدن روستاها توسعه و شکاف امکاناتی روستاها و شهرها کاهش یافته و در عین حال، مناسبات ارباب–رعیتی در روستاها برچیده شده، توازنی در منزلت اجتماعی میان روستاییان ایجاد شده و آنها از رعایا به شهروندان دارای حقوق و آزادی‌های مشروع تبدیل شده‌اند. با این حال، تولید در روستاها متنوع نشده است. در حوزه عشایری نیز جمعیت عشایر و سهم‌شان از تولید ناخالص داخلی کاهش یافته است. در شهرها هم علاوه بر افزایش سهم شهرها از جمعیت کل کشور از 50 به 76 درصد و افزایش سهم صنعت از تولید ناخالص داخلی از 18 به 42 درصد، اما سهم شاغلان در بخش صنعت در حدود نصف شاغلان در بخش خدمات است. همچنین، به دلایلی چون تحریم‌های فلج‌کننده ضدایرانی و افزایش بی‌ثباتی در فضای اقتصادی، بورژوازی‌های کمپرادور و مستغلات و سرمایه‌داری شبه‌دولتی رشد کرده‌اند، اما طبقه متوسط شهری، طبقه پایین و کارگران با افت سرمایه اقتصادی مواجه شده‌اند.

کلیدواژه‌ها English

"صورت‌بندی اقتصادی اجتماعی"
"جمهوری اسلامی"
"شهری شدن روستاها"
"طبقه متوسط شهری"
"بورژوازی مستغلات"
«افزایش تولید شمش آلومینیوم در سال ۱۴۰۲»، در: https://www.imereport.ir/news/89130
احسانی، کاوه(1385)، «جامعه روستایی و گسترش کشاورزی در ایران پس از انقلاب: دو دهه اول»، فصلنامه گفتگو، شماره 46، بهار
احمدی، حمید(1390)، بنیادهای هویت ملی ایرانی: چارچوب نظری هویت ملی شهروندمحور، چاپ دوم، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی
اسکاچپول، تدا(1392)، بینش و روش در جامعه‌شناسی تاریخی، ترجمه هاشم آقاجری، چاپ دوم، تهران: مرکز
ازکیا، مصطفی(1396)، جامعه‌شناسی توسعه و توسعه‌نیافتگی روستایی در ایران، چاپ دهم، تهران: اطلاعات
ازکیا، مصطفی، حسینی رودبارکی، سکینه(1388)، «تغییرات نسلی سبک زندگی در جامعه روستایی»، رفاه اجتماعی، تابستان، دوره 10، شماره 37
آبراهامیان یرواند(1391)، تاریخ ایران مدرن، ترجمه محمدابراهیم فتاحی، چاپ هشتم، تهران: نی
آبراهامیان، یرواند(1384)، ایران بین دو انقلاب، چاپ یازدهم، ترجمه احمد گلمحمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نی
«آمار میزان تولید سیمان در سراسر جهان»، https://amarfact.com/statistics
بهداد، سهراب، نعمانی، فرهاد(1393)، طبقه و کار در ایران، ترجمه محمود متحد، چاپ دوم، تهران: آگاه
بشیریه، حسین (1389)، جامعه‌شناسی سیاسی، چاپ هیجدهم، تهران: نی
بیگی‌نسوان، حسین(1376)، «اصلاحات ارضی در جمهوری اسلامی»، فصلنامه پانزده خرداد، شماره 25
«تجزیه و تحلیل وضعیت سواد در کشور قبل و پس از پیروزی انقلاب اسلامی»، در: https://lmo.gov.ir/
«تولید ۲۷.۵ درصد از تولید ناخالص داخلی در روستاها»، در: https://dolat.ir/detail/423198
جوادی پاشاکی، کوروش و همکاران(1395)، «اندازه‌گیری و تعیین سهم تولید اقتصاد روستایی در تولید ناخالص داخلی کشور با تأکید بر توسعه روستایی در جهت سیاست‌های اقتصاد مقاومتی»، تعاون و روستا، بهار و تابستان، شماره 26 و 27، صص36-11
خرمشاد، محمدباقر مولودی، امیر(1401)، «بررسی تحولات سیاسی اجتماعی روستاهای ایران بعد از انقلاب اسلامی»، پژوهش‌های راهبردی سیاست، دوره 11، شماره 42، شماره پیاپی 72
دلفروز، محمدتقی(1397)، دولت و توسعه اقتصادی(اقتصاد سیاسی توسعه در ایران و دولت‌های توسعه‌گرا)، چاپ دوم، تهران: آگاه
رفیع‌پور، فرامرز(1377)، توسعه و تضاد، چاپ سوم، تهران: سهامی انتشار
ستاری، سجاد(1392)، «چرخههای گذار در تاریخ اقتصادسیاسی ایران»، فصلنامه مطالعات سیاسی، سال ششم، زمستان، شماره 22
شریف‌زادگان، محمدحسین، نورایی، همایون(1394)، «بررسی تحولات صنعت و توسعه صنعتی در ایران به منظور آسیب‌شناسی توسعه صنعتی ایران»، پژوهش‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی، سال چهارم، شماره اول، بهار و تابستان، صص60-37
عنبری، موسی، عاملی، محمد(1401)، «تحولات نظام قشربندی روستایی در ایران بعد از انقلاب اسلامی(مورد مطالعه: روستاهای شهرستان بویین زهرا)»، پژوهش‌های روستایی، بهار، دوره 13، شماره یک.
فوران، جان(1395)، مقاومت شکننده، ترجمه احمد تدین، چاپ شانزدهم، تهران: رسا
فوزی، یحیی(1384)، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران(جلد دوم)، تهران: عروج
کاتوزیان، محمدعلی(1374)، اقتصاد سیاسی ایران از مشروطیت تا پایان سلسله‌ی پهلوی، ترجمه محمدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی، چاپ پنجم،‌ تهران: مرکز
کتاب سال صنعت پتروشیمی ایران 1400
مرکز آمار ایران(1400)، نتایج ثبت پایه جمعیت عشایر کوچنده کشور-1400
مرکز آمار ایران(1402)، سالنامه آماری کشوری 1400، تهران: مرکز آمار ایران
مرکز آمار ایران(1403)، «نتایج طرح آمارگیری نیروی کار(1403-1384)»، در: https://amar.org.ir/
ممتاز، فریده (1383)، «معرفی مفهوم طبقه از دیدگاه بوردیو»، پژوهشنامه علوم انسانی، شماره 42-41، بهار و تابستان
معدل، منصور(1382)، طبقه، سیاست و ایدئولوژی در انقلاب ایران، ترجمه محمدسالار کسرایی، تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران
نیری، هومن، رفیعی، ابوذر، سمیعی اصفهانی، علیرضا(1398)، «تغییرات سرمایه فرهنگی و اقتصادی طبقه متوسط جدید و تأثیر آن بر رفتار سیاسی این طبقه در ایران پس از انقلاب(1397-1384)»، جامعه‌شناسی سیاسی ایران، سال دوم، شمار سوم(پیاپی 7)، پائیز
وزارت صنعت، معدن و تجارت(1396)، گزارش ادواری محصولات منتخب شماره 5(سیمان)
وزارت صنعت، معدن و تجارت(1397)، گزارش ادواری محصولات منتخب شماره 9(کاشی و سرامیک)
هریس، کوان(1398)، انقلاب اجتماعی(سیاست و دولت رفاه در ایران)، ترجمه محمدرضا فدایی، تهران: شیرازه
«۳.۱ درصد از تولید ناخالص داخلی به عشایر اختصاص دارد»، در: ttps://www.mehrnews.com/news/5766166
https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=IR
world steel  in Figures 2024
UNIDO(2003), “Strategy document to enhance the contribution of  an efficient and competitive sme sector to industrial and economic development in iran”, United Nations Industrial Development Organization, Vienna