کارکرد گرایی نهاد دولت صفویه در تکوین و تحول نظریه ولایت فقیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 ندارم

2 عضو هیئت علمی دانشگاه تهران

چکیده
کارکردگرایی نهاد دولت صفوی در تکوین و تحول نظریه ولایت فقیه


چکیده
نظریه ولایت فقیه به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مبانی فقه سیاسی شیعه، در دوره پیش از صفویه عمدتاً در حوزه‌های محدود حسبه، قضاء و اوقاف مطرح بود و کمتر به عرصه سیاست و مدیریت کلان وارد می‌شد. چالش اصلی، فقدان بستر نهادی و حمایت سیاسی برای بسط آن به قلمرو عمومی بود. پژوهش حاضر با رویکرد «نهادگرایی تاریخی» و روش تحلیل تاریخی–کارکردی، به تبیین نقش دولت صفوی در انتقال این نظریه از حوزه نظریات محدود فقهی به یک ساختار عملی حکومتی پرداخته است. بررسی اسناد، متون فقهی و شواهد تاریخی نشان می‌دهد که پیوند راهبردی میان نهاد سلطنت صفوی و نهاد فقاهت، عامل اصلی این تحول بوده است. یافته‌های علمی پژوهش بیانگر آن است که دولت صفوی، با هدف تحکیم مشروعیت و تثبیت قدرت، شبکه‌ای سازمان‌یافته از نهادها و نمادهای دینی ایجاد کرد؛ از تأسیس دیوان قضا و منصب شیخ‌الاسلامی تا ساماندهی نظام اوقاف و تقویت شعائر عمومی شیعی. شخصیت‌هایی چون محقق کرکی با بهره‌گیری از حمایت سلطنت، نظریه نیابت عامه را به اجرا گذاشتند و جایگاه فقیه را به «حاکم شرع» با اختیارات فراگیر ارتقا دادند. این روند، الگویی پایدار از تعامل و مشروعیت‌بخشی متقابل میان سلطان و فقیه پدید آورد که آثار آن تا جنبش‌های متأخر، از نهضت مشروطه تا انقلاب اسلامی، امتداد یافت. نتیجه آنکه تحول ولایت فقیه در عصر صفوی، نه صرفاً یک تطور درون‌فقهی، بلکه محصول مستقیم کارکرد نهادی دولت بود که میراثی برگشت‌ناپذیر در تاریخ اندیشه سیاسی شیعه بر جای گذاشت.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Functionalism of the Safavid State in the Formation and Transformation of the Theory of Velayat-e Faqih

نویسندگان English

Mehdi Almasi 1
Ebrahim Kalantari 2
1 I havent
2 Faculty member University of Tehran
چکیده English

Abstract
The theory of Velayat-e Faqih (Guardianship of the Jurist), as one of the most important foundations of Shi‘a political jurisprudence, was, prior to the Safavid era, largely confined to limited domains such as hisbah (public duties), judiciary, and endowments, and rarely entered the realm of politics or macro‑level governance. The central challenge was the absence of institutional infrastructure and political support needed to expand it into the public sphere. This study, adopting a “Historical Institutionalism” approach and employing a historical–functional analysis, examines the role of the Safavid state in transferring this theory from restricted jurisprudential discourse to an operational structure of governance. Analysis of documents, legal texts, and historical evidence reveals that the strategic alliance between the Safavid monarchy and the institution of Shi‘a jurisprudence was the main driver of this transformation. The findings show that the Safavid state, seeking to consolidate legitimacy and stabilize power, established a structured network of religious institutions and symbols—from the foundation of the judicial divan and the office of the Sheikh al‑Islam to the organization of the endowment system and the reinforcement of public Shi‘a rituals. Figures such as al‑Muhaqqiq al‑Karaki, benefiting from royal patronage, implemented the doctrine of general deputation (niyābat ‘āmma) and elevated the jurist’s position to that of a “religious ruler” (ḥākim shar‘) with extensive authority. This process created a lasting model of mutual legitimacy‑building between the monarch and the jurist, whose effects persisted in later movements, from the Constitutional Revolution to the Islamic Revolution. The conclusion is that the transformation of Velayat-e Faqih in the Safavid era was not merely an intra‑jurisprudential evolution, but rather the direct outcome of the institutional functions of the state, leaving an irreversible legacy in the history of Shi‘a political thought.

Keywords: Functionalism, Safavid State, Formation, Transformation, Theory of Velayat-e Faqih

کلیدواژه‌ها English

Keywords: Functionalism
Safavid State
Formation
Transformation
Theory of Velayat-e Faqih
1.    ابن فهد حلی، احمد بن محمد، (۱۴۱۱ق). المهذب البارع، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
2.    اردبیلی، احمد بن محمد (1403ق). مجمع الفائدة و البرهان، قم: انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین. 
3.    انصاری، مرتضی (1415ق). مجموعة تراث شیخ اعظم، قم: مجمع الفکر الاسلامی. 
4.    بهبهانی، وحید (1417ق). حاشیة مجمع الفائدة و البرهان، قم: مؤسسه علامه وحید بهبهانی. 
5.    بهرام‌نژاد، محسن (1383). هویت سیاسی دولت صفوی: صفویه در گستره تاریخ ایران زمین، تبریز: دانشگاه تبریز و ستوده. 
6.    ترکمان، اسکندربیگ (1350). تاریخ عالم آرای عباسی، تهران: نشر امیرکبیر. 
7.    تیموری، ابراهیم (1358). تحریم تنباکو، چاپ دوم، تهران: نشر امیرکبیر. 
8.    جعفریان، رسول (1398). صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. 
9.    جمعی از نویسندگان (1384). نشست تخصصی روحانیت و نهضت ملی شدن صنعت نفت، در: مجموعه سخنرانی‌ها و ضمیمه، سخنرانان: روح‌الله حسینیان، جلال‌الدین مدنی و رسول جعفریان، چاپ اول، تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی. 
10.          حسینی عاملی، محمد (1419ق). مفتاح الکرامه، تحقیق محمدباقر خالصی، الطبعة الاولی، قم: النشر الاسلامی الطابعه لجامعه المدرسین. 
11.          حسینی، حسن (1398). اطلس تاریخی سادات ایرانی (از آغاز تا پایان قرن نهم هجری): سادات قم و آوه، چاپ اول، قم: بنیاد پژوهش‌های اسلامی. 
12.          خوانساری، محمدباقر (1390ق). روضات الجنات، چاپ اول، قم: نشر اسماعیلیان. 
13.          دوانی، علی (1388). مفاخر الاسلام، چاپ دوم، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی. 
14.          سبحانی، جعفر، (1376)، موسوعة طبقات الفقهاء، مؤسسه الامام الصادق(ع)، قم.
15.          شعبانی، رضا (1389). تاریخ تحولات سیاسی و اجتماعی ایران در دوره‌های افشاریه و زندیه، چاپ نهم، تهران: نشر سمت. 
16.          عاملی، زین‌الدین (شهید ثانی) (بی‌تا). روض الجنان فی شرح ارشاد الأذهان، چاپ اول، قم: موسسه آل‌البیت لاحیاء التراث. 
17.          عرفانیان یزدی، محمدحسین (1391). تحول فقه شیعه در دوران آل‌بویه و صفویه، تهران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. 
18.          علامه حلی، حسن بن یوسف (1414ق). تذکرة الفقهاء، قم: مؤسسة آل‌البیت علیهم‌السلام لاحیاء التراث. 
19.          غروی نائینی، محمدحسین (1424ق). تنبیه الأمة و تنزیه الملة، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم. 
20.          فوزی، یحیى (1398). تحولات سیاسی ـ اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی. 
21.          کاشف‌الغطاء، جعفر بن خضر (1430ق). کشف الغطاء، قم: مؤسسه بوستان کتاب. 
22.          کدی، نیکی‌آر (1358). تحریم تنباکو، ترجمه شاهرج قائم‌مقامی، تهران: کتاب‌های جیبی. 
23.          کرکی، علی بن حسین (1411ق). جامع المقاصد، بیروت: دارالکتب الاسلامیه.
24.          کلانتری، ابراهیم (1394). ولایت فقیه؛ پرسش‌ها و پاسخ‌ها، قم: معارف.
25.          محسنی، محمد آصف (1412ق). تصویری از حکومت اسلامی در افغانستان، چاپ دوم، افغانستان: نشر حرکت اسلامی افغانستان. 
26.          مفید، محمد بن محمد (1413ق). المقنعه، قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ مفید. 
27.          ملک‌زاده، مهدی (1371)، تاریخ انقلاب مشروطیت، نشر علمی، تهران.
28.          موسوی خمینی، روح‌الله (1382). البیع، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی. 
29.          نجفی، محمدحسن (1427ق). جواهرالکلام، بیروت: دار احیاء التراث العربی. 
30.          نراقی، ملا احمد (1417ق). عوائد الأیام، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی. 
31.          نوایی، عبدالحسین (1368). شاه‌طهماسب صفوی؛ مجموعه اسناد و مکاتبات تاریخی همراه با یادداشت‌های تفصیلی، تهران: نشر ارغوان.