مولفه های ژئوپلتیکی جایگاه عراق در سیاست خارجی ایران؛ مورد کاوی جنبش صدر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار روابط بین الملل، استاد مدعو دانشگاه تهران، تهران ، ایران

چکیده
جنبش صدر به رهبری سیاسی و دینی مقتدی صدر، با اتکاء به پیشینه اسلامی و انقلابی اصیل و قوی مراجع و خاندان صدر و همچنین محبوبیت فزاینده در بین لایه‌های اجتماعی مردم عراق، به دلیل ویژگی‌های فردی و روان شناسی سیاسی خاص مقتدی صدر، در کنار برخی آثار مثبت در روند سیاسی و فضای فرهنگی و اجتماعی عراق، تهدیدات و آسیب‌های بزرگی را هم متوجه شیعیان و حتی اهداف سیاست خارجی ایران در عراق کرده است. تجریه و تحلیل یافته های این پژوهش با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی حاکی از آن است که با توجه به راهبرد کلان سیاست خارجی ایران در عراق که بیشتر به دنبال حفظ تمامیت ارضی و ایجاد عراق متحد، یکپارچه، باثبات و همسو با تهران است؛ تلاش ایران برای تولید و بازیابی قدرت سیاسی و اجتماعی احزاب و گروههای شیعی و همسو با ایران در این کشور، با ظهور و تقویت جنبش صدر مبتنی بر ملت باوری عربی به صورت عام و ملت باوری شیعی به صورت خاص تحت الشعاع قرار گرفته است. بطوریکه در حال حاضر احزاب و جنبش های ملت باوری نظیر جنبش صدر سه متغیر مهم بقاء حکومت، جلوگیری از فروپاشی جامعه و سرزمین عراق و ممانعت از مداخله و نفوذ خارجی را به عنوان چراغ راهنمای رفتار خود در عرصه سیاست ورزی قرار داده اند. متغیرهایی که پیش بینی می شود نقشی بی بدیلی در سیاست خارجی این کشور در قبال همسایگان مشترک خود و به ویژه در مواجهه با ایران داشته باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Geopolitical Components of Iraq's Position in Iran's Foreign Policy; A Case Study of the Sadrist Movement

نویسنده English

Jafar Azimzade
Assistant Professor of International Relations, Visiting Professor, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

ظهور و تقویت گفتمان های ملت باورانه عربی و شیعی توسط برخی از نخبگان و رهبران سیاسی شیعی نظیر مقتدی صدر از سال 2010 تاکنون می تواند به عنوان یک مانع و چالش مهم در پیشبرد اهداف سیاست خارجی ایران در عراق مطرح شود؛ چرا کشور عراق در گفتمان ملت باوری عربی، همواره یکی از مفصل‌بندی‌های اصلی و بـه دروازه شرق عربی معروف بوده است‌ .آرایش سیاسیِ جدیدِ عراق پس از انتخابات مجلس در سال های 2018 و 2021 و ظهور ملت باوری عربی و شیعی به رهبری مقتدی صدر به یکی از بسترهای اصلی ایجاد شکاف بین ایران و برخی از احزاب و نخبگان سیاسی شیعی نظیر مقتدی صدر و در نهایت عدم پیشبرد اهداف سیاست خارجی ایران در عراق تبدیل شده است. از این رو ضروری است که سیاستگذاران ایرانی با درک واقعیتهای موجود سپهر سیاست و حکومت در عراق جدید، کنشی عقلانی و مدبرانه در مواجهه با گرایشهای ایران ستیزانه و ایران گریزانه احزاب و جنبشهای اجتماعی عراق داشته باشند.

کلیدواژه‌ها English

Foreign policy
Iran
Iraq
Sadrist movement
Arab nationalism
ابراهیمی­فر، طاهره(1387). «نظم نوین امنیتی در خلیج فارس بعد از اشغال نظامی عراق»، پژوهشنامه علوم سیاسی، سال سوم، شماره دوم ، بهار، صص 7-36
اسدی، علی‌اکبر(1391).  روند دولت - ‌ملت‌سازی در عراق جدید و امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، تهران موسسه مطالعات اندیشه سازان نور.
اسـدی، عـلی­ اکبر(1387). «عراق پس از صدام‌ و بازیگران‌ مـنطقه­ای»، تـهران، پژوهش راهبردی، مـرکز تـحقیقات اسـتراتژیک،  شماره 12.
برزگر، کیهان(1387). عراق جدید و نظام سیاسی‌-  امـنیتی‌ خـلیج‌ فارس، تهران، معاونت پژوهشهای دانشگاه آزاد اسـلامی .
تیشه‌­یار‌، ماندانا‌، ظـهیرنـژاد، مهناز(1384). سیاست خارجی عراق؛ بررسی‌ نقش‌ جغرافیای سیاسی عراق در روابط با همسایگان، تهران، نشر مـولفین.
جعفری­ولدانی، اصغر(1370). بررسی تاریخی اختلافات مرزی ایران و عراق، چاپ دوم، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه.
جعفری­ولدانی، اصغر(1382).  روابط خارجی ایران بعد از انقلاب اسلامی، تهران، انتشارات آوای نور.
حیدری‌عبدی، احمد(1378). «اتحادیه‌ منطقه‌ای خـلیج‌فارس مـوانع و مـشکلات شکلگیری»، فصلنامه اطلاعات سیاسی-اقتصادی، شماره‌های‌ 145‌ و 146، مهر و آبان، صص50-59
خلیلی، محسن و همکاران‌، (1392)،«ژنگان ژئوپلیتیک منطقه خلیج‌فارس، سـنجش هـمگرایی/واگـرایی درون منطقه‌ای با بهره‌گیری از تکنیک سوآت»، فصلنامه راهبرد، مرکز تحقیقات استراتژیک مـجمع تـشخیص مصلحت نظام، سال 22، شماره 68، صص 1-10
دارمی، سلیمه(1388). خاورمیانه 7 : ویژه تحولات عراق، تهران، مؤسسه فرهنگی‌ مطالعات‌ و تحقیقات‌ بین‌المللی ابرار معاصر تهران، اسفند، چاپ اول.
درویشی، فرهاد و همکاران(1378)، ریشه‌های تهاجم، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی.
رابینز، فیلیپ (1381). «خاومیانه و سناریوهای آینده»، فصلنامه راهبرد، شماره 24، صص 382-387.
رمضان‌زاده، اکبر(1389). «روابط ایران و عـراق پس از پایـان جنگ مسائل و تحلیل‌ها»، ماهنامه‌ نگاه‌، شماره 16-15، صص23-29.
ژئوپولیتیک عراق در راهبرد دفاعی ایران، تهران، موسسه مطالعات اندیشه سازان نور، 1385.
سالارنژاد، مؤمن (1389). «تأثیر الگوی‌ نظام‌ سیاسی‌ فدرال احتمالی عراق بر امنیت داخلی ایران»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته علوم سیاسی، مشهد، دانشگاه‌ فردوسی‌، دانشکده‌ ادبـیات و عـلوم انسانی.
سجادی، مرضیه(1392). «همگرایی و واگرایی ایران و عراق جدید‌؛ سنجش‌ وزن‌ ایدئولوژی و منافع (2013-2003)»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته علوم سیاسی، تهران، دانشگاه خوارزمی‌، دانشکده‌ ادبیات و علوم انسانی.
سیف­زاده،سیدحسین( ١٣٧٩). عراق ساختارها‌ و فر‌ایند گرایش­های سیاسی، تهران، انتشارات مرکز اسناد انقـلاب اسلامی.
شریفیان، جمشید، همایونی، محمدرضا، ملکی، بهروز(1393). «حاکمیت شیعی عراق و تأثیر‌ آن‌ بر امـنیت سـیاسی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران»، فـصلنامه امـنیت پژوهـی دانشگاه فارابی، سـال 13، شماره 48، صص 47-68.
عزتی، عزت­الله، نانوا، سهیلا(1390). «سیاست خارجی ایران و چالش­های فراروی ایران با تغییر ساختار سیاسی در عراق»،  فصلنامه دانشنامه، شماره 14، تابستان، صص 135 153.
عزتی، عزت‌الله(1381). تحلیلی بر ژئوپلیتیک ایران و عراق، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه، چاپ‌ دوم‌.
علوی­پور، سیّد محسن (1388). «ژئوپلتیک عراق و امنیت در منطقه خلیج فارس»، فصلنامه مطالعات خاورمیانه، سال 16، شماره 57، صص 105-122.
علی­پور، عباس، حیدری، جهانگیر، حاجیلو، محمد حسین (1396). «ایران و عراق نوین از منظر استراتژی ژئوپلیتیک (فرصت‌ها و چالش‌ها)»، فصلنامه مطالعات سیاسی جهان اسلام دانشگاه شاهد ، دوره ششم، شماره دوم، پیاپی 22، تابستان، صص 139-168. 
مقصودی، مجتبی(1382). مسائل ایران و عراق؛ کردستان عراق، چشم‌انداز آینده، جمهوری اسلامی ایران، تهران، انتشارات مؤسسه فرهنگی تحقیقات بین‌المللی ابرار معاصر تهران .
میلر، آرتور، ولوری،  میلر(1370). از تـکریت‌ تا کویت‌، ترجمه حسن تقی زاده، تهران، انتشارات کویر .
نـامی، مـحمدعلی، محمدپور،علی(1387). جغرافیای کشور عراق با تأکید بر مسائل ژئوپلیتیک، تهران، انتشارت‌ سازمان‌ جغرافیایی نیروهای مسلح، چاپ اول.
نعمت­پور، محمد، تباک، سنور(1392). «بازیگران عراق نوین و استراتژی سیاسی و امنیتی ایران»، فصلنامه پژوهش­های علوم انسانی، سال چهارم، شماره 19، بهار، صص 11- 36. 
وایمر، آندریاس(1386). «دموکراسی و کشمکش قومی و مذهبی در عراق»، ترجمه سید کمال سروریان، در مجموعه مقالات سامان سیاسی در عراق جدید، به کوشش امیرمحمد حاجی یوسفی و احمد سلطانی‌نژاد، تهران، مرکز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه.
Balta, Paul (1993). “Relations  Between  Iraq and Iran”, in Iraq: Power and Society, by Derhop Wood, Oxford, Ithaca Press.
Bongers ,Rob(2012). “ Iran's foreign Policy Towards Post-invasion Iraq”, Journal of  Politics & International Studies, Vol. 8, Winter .
Al-Abadi ,Nadhim , US  Withdrawal:  Who Is Muqtada Al-sadr, The One Who  Leads   Reform,  Sun  Of  Iraq (SOI), 2 edition.
Cockburn ,Patrick (2008) , Muqtada  Al-Sadr  And  The Fall Of  Iraq, Paperback, Faber & Faber.
Haugh  Timothy (2005). “ The Sadr II Movement: An Organizational Fight  for  Legitimacy Within The Iraqi Shi'a Community”, Strategic Insights, Vol.6, Issue 5 ,May 2005.