فصلنامه علمی پژوهش‌های انقلاب اسلامی

چکیده کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان همچون دیگر نهادهای فرهنگی- آموزشی در دورۀ پهلوی دوم، با هدف مشروعیت‌بخشی به سلطنت و تداوم آن و همچنین نهادینه ساختن مولفه‌های فرهنگی در حوزۀ آموزش و تعلیم و تربیت کودکان تشکیل شد؛ اما در عمل نتوانست به اهداف مطلوب و آنچه مدّنظر سیاستگذاران حکومت بود دست یابد و برعکس در آگاهی‌بخشی به طیف وسیعی از جوانان تحول‌خواه و آرمان‌گرا موثر واقع شد. اغلب کتابخانه‌های کانون در مناطق جنوب شهر که به لحاظ اقتصادی فقیرنشین بودند و در مراکز عمومی چون پارکها ساخته شد. دسترسی آسان نوجوانان و جوانان به کتابخانه‌ها و استفاده آنها از محصولات فرهنگی کانون و از جمله کتاب باعث شکل‌گیری و تکامل تدریجی شخصیت آنها گردید. به زودی کتابخانه‌های کانون به محلی برای رفت و آمد جوانان که اغلبشان با سیاست‌های حکومت مخالف بودند تبدیل شد. نویسندگان، کارگردانان، فیلمسازان و دیگر افرادی که در کانون مشغول بودند در ایجاد این تحول نقش اساسی داشتند. آنها که اغلب دارای تفکرات چپ بودند با گنجاندن مفاهیم جدیدی همچون ظلم‌ستیزی، ستاندن حق، همیاری مظلوم و لزوم حرکت به سوی آرمان‌های مطلوب در آثارشان در این تحول‌خواهی و نارضایتی از وضع موجود موثر بودند.
پژوهش حاضر به‌دنبال پاسخ به این پرسش است که کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان به عنوان یکی از نهادهای سیاست‌گذار فرهنگی چه نقش و جایگاهی در اعتراض‌های انقلاب ایفا کرد؟ در پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و با رویکرد تاریخی و با تکیه بر اسناد و مدارک مراکز آرشیوی، مجلات و نشریات انجام شده است. براساس یافته‌های پژوهش هرچند کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان همچون دیگر نهادهای فرهنگی ابتدا با هدف مشروعیت‌بخشی به نهاد سلطنت تاسیس شد؛ اما ناخواسته و به طور غیر مستقیم در ایجاد نارضایتی‌ها و آگاهی‌بخشی به قشر عظیمی از کودکان، نوجوانان و جوانان نقش ایفا کرد.