بررسی مقایسه ای جایگاه جریان فکری لیبرال دموکراتیک و جریان اسلام سیاسی، فقهی در انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه علوم سیاسی، واحد زنجان، دانشگاه آزاد اسلامی، زنجان، ایران.

2 استادیار گروه علوم سیاسی، واحد زنجان، دانشگاه آزاد اسلامی، زنجان، ایران.

چکیده
 
در بررسی تاریخ معاصر ایران از اواخر دوره قاجاریه متاثر از جریان های فکری و تحولات جهانی، جریان های مختلفی همانند: گروهها و اندیشمندان مارکسیستی، لیبرالی و اسلامی(اسلام سیاسی) پا به عرصه حیات گذارده و منشا تحولات مختلفی شده اند، از مهمترین تحولات ایران معاصر تحت تاثیر جریان های مذکور که جامعه کنونی مولود آنها می باشد، می بایست به انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامی اشاره کرد. در این پژوهش مهمترین اهداف مطرح شده راجع به بررسی جایگاه و اثرگذاری جریان‌های فکری لیبرالیستی و اسلام سیاسی در دو انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامی می باشد. در بیان یافته های تحقیق می توان گفت: در انقلاب مشروطه جریان اسلام سیاسی متاثر از اندیشه های فقهای تشیع همانند: میرزای نایینی، آخوندخراسانی، شیخ فضل الله نوری، آیت الله طباطبایی و بهبهانی هدایت و رهبری مردم را برعهده داشتند، جریان لیببرالی نیز با روشنفکرانی همانند سید حسن تقی زاده، میرزاملکم خان، آخوندزاده، جهانگیرخان صوراسرافیل، علی اکبر دهخدا و ... از تاثیرات بسزایی در پیشبرد اهداف انقلاب مشروطه برخوردار بودند، اما در انقلاب اسلامی بیشترین اثرگذاری و نقش در پیروزی انقلاب برعهده جریان اسلام سیاسی به رهبری امام خمینی(ره) بودو جریان های لیبرالی بیشتر در حاشیه قرار داشتند، لذا سایر جریان های فکری و به حاشیه رانده شده و جمهوری اسلامی متاثر از افکار امام خمینی و آموزههای اسلام سیاسی ایجاد شده است. لازم به ذکر است با بهره گیری از روش توصیفی تحلیلی و تطبیق اندیشه ها در جریان اسلام سیاسی و لیبرالیسم تلاش در نگارش این پژوهش شده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

A Comparative Study of the Status of the Liberal Democratic Thought and the Flow of Political and Jurisprudential Islam in the Constitutional Revolution and the Islamic Revolution of Iran

نویسندگان English

Amir Pourzaman 1
asghar partovi 2
Abolfazl Lotfi zadeh 1
1 Department of Political Science, Zanjan Branch, Islamic Azad University, Zanjan, Iran
2 Academic member of Azad Universit of Zanjan
چکیده English

In the study of contemporary history of Iran from the late Qajar period, influenced by currents of thought and global developments, various currents such as: Marxist, liberal and Islamic groups and thinkers (political Islam) have come to life and have been the source of various changes, one of the most important developments. Contemporary Iran, under the influence of the mentioned currents from which the current society is born, should refer to the Constitutional Revolution and the Islamic Revolution. In this study, the most important goals are to study the position and impact of liberal currents of thought and political Islam in the two constitutional revolutions and the Islamic Revolution. In expressing the findings of the research, it can be said that in the Constitutional Revolution, the current of political Islam influenced by the ideas of Shiite jurists such as: Mirza Naeini, Akhund Khorasani, Sheikh Fazlullah Nouri, Ayatollah Tabatabai and Behbahani were in charge of leading the people. Intellectuals such as Seyyed Hassan Taghizadeh, Mirzamalkam Khan, Akhundzadeh, Jahangir Khan Surasrafil, Ali Akbar Dehkhoda, etc. had great influence in advancing the goals of the Constitutional Revolution, but in the Islamic Revolution the most influential role in the victory of the revolution was led by political Islam. Imam Khomeini Liberal currents were mostly marginalized, so other currents of thought and marginalized and the Islamic Republic has been created by the thoughts of Imam Khomeini and the teachings of political Islam. It should be noted that using descriptive-analytical method and application of ideas in the course of political Islam and liberalism, an attempt has been made to write this research.

کلیدواژه‌ها English

Liberalism
Political Islam
Constitutional Revolution
Islamic Revolution
آبادیان، حسین.( 1383). بحران مشروطیت در ایران. چاپ اوّل. تهران: مؤسّسة مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
آبراهامیان، یرواند، (1376). ایران بین دو انقلاب (از مشروطه تا انقلاب اسلامی). ترجمة کاظم فیروزمند، حسن شمس‌آوری، محسن مدیر شانه‌چی. چاپ اوّل. تهران: نشر مرکز.
آجدانی، لطف‌الله،(1383). علما و انقلاب مشروطیت ایران. چاپ اوّل. تهران: نشر اختران.
آجودانی، ماشاءالله،(1384). مشروطة ایرانی. چاپ ششم. تهران: نشر اختران.
آخوندزاده،  میرزا فتحعلی،(1355)، الفبای جدید و مکتوبات، به کوشش حمید محمد زاده، چاپ چهره، تبریز
آدمیت، فریدون(1340). فکر آزادی، مقدّمة نهضت مشروطیت. تهران: انتشارات سخن.
آدمیت، فریدون. (137۰) ایدئولوژی نهضت مشروطیت، جلد دوم: مجلس اوّل و بحران آزادی. چاپ اوّل. تهران: انتشارات روشنگران.
آدﻣﻴﺖ، ﻓﺮﻳﺪون (١٣٦٣)، اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎى ﻃﺎﻟﺒﻮف ﺗﺒﺮﻳﺰى، ﺗﻬﺮان: اﻧﺘﺸﺎرات دﻣﺎوﻧﺪ، ص٨.
آزاد ارمکی ، تقی(1380)، مدرنیته ایرانی ، تهران ، انتشارات اجتماع .
آفاری، ژانت.( 1385). انقلاب مشروطة ایران. ترجمة رضا رضایی. چاپ سوم. تهران: انتشارات بیستون.
آنی کین،الف،(1385) اقتصاد سیاسی پیش از مارکس،ترجمه ی جلال علوی نیا، تهران، نشر بین الملل
آوری، پیتر. (1373). تهران معاصر ایران (از تأسیس تا انقراض سلسلة قاجاریه). ترجمة محمّد رفیعی مهرآبادی. چاپ سوم. تهران: انتشارات عطایی.
اتحادیه (نظام‌مافی)، منصوره،(1361) مرامنامه‌ها و نظامنامه‌های احزاب سیاسی ایران در دومین دوره مجلس شورای ملی، تهران، نشر تاریخ ایران،.
اتحادیه (نظام‌مافی)، منصوره. (1381). پیدایش و تحوّل احزاب سیاسی مشروطیت. چاپ اوّل. تهران: کتاب سیامک.
ازغندی، سیّدعلیرضا. (1383). تاریخ تحوّلات سیاسی و اجتماعی ایران (1357ـ1320). چاپ دوم. تهران: انتشارت سمت.
اسماعیلی، خیرالله (1386)؛ حزب جمهوری اسلامی؛ تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
اﻓﺸﺎر، اﻳﺮج(١٣٣٠»( اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎى ﻃﺎﻟﺐ اف« ﻳﻐﻤﺎ، ﺷﻤﺎره ٤، ص ٢١٦.
الگار، حامد، نقش روحانیت پیشرو در انقلاب مشروطیت (دین و دولت در ایران)، ترجمه ابوالقاسم سری، توس، تهران
اکبری یاسوج، گرجی ازندریانی، سیدحامد، علی اکبر (1396) واکاوی تاریخی نظریه ی تعدیل قدرت در کشاکشِ مطلقه گرایی و مشروطه خواهی، تاریخ ایران، دوره 10، شماره 3
امام خمینی،(1378) صحیفه امام، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)،
امام خمینی، (1373)ولایت فقیه (حکومت اسلامی)، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی،
امام جمعه زاده، شهرام نیا، نجات پور؛ سیدجواد، امیرمسعود، مجید (1391) روحانیت شیعه و مقایسة سه دهه نقش آن پس از مشروطه و پس از انقلاب اسلامی
بادامچیان، اسدالله؛(1385) آشنایی با جمعیت موتلفه اسلامی، تهران، اندیشه ناب،
پژوهش جامی (1377) گذشته چراغ راه آینده است، تهران، ققنوس
ترکمان، محمد (1362) فضل‌اللّه نوری، مجموعه‌ای از رسائل، اعلامیه‌ها، مکتوبات،... و روزنامه
تقی زاده ،سید حسن، (1372)، زندگی طوفانی : خاطرات سیدحسن تقی زاده ، چاپ ایرج افشار، تهران
تقی زاده،سید حسن،( 1349)،  «گوشه هایی از زندگی تقی زاده »، راهنمای کتاب ، سال 13، ش 5 ـ7
تهرانی، محمدصادق،( بی‏تا) نگاهی به تاریخ انقلاب اسلامی 1920 عراق، قم: انتشارات دارالفکر،
ثبوت،اکبر «مصاحبه با آقای اکبر ثبوت»، در حیات سیاسی، فرهنگی و اجتماعی آخوند خراسانی
جاسبی، عبدالله.( 1384) تشکل فراگیر (مروری بر یک دهه فعالیت حزب جمهوری اسلامی)، تهران، دفتر پژوهش و تدوین تاریخ انقلاب اسلامی،
جعفریان، رسول ،(1381) جریانها وجنبشهای مذهبی ـ سیاسی ایران، نشر پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی ، چاپ دوم،
حسینی بهشتی، محمد،(۱۳۵۹) عملکرد یکساله حزب جهوری اسلامی، تهران: حزب جمهوری اسلامی،
حسینی‌زاده، سید محمدعلی؛ (1386) اسلام سیاسی در ایران، قم، دانشگاه مفید،
خوش نیت، حسین (1360) سیدمجتبی نواب صفوی، اندیشه‌ها، مبارزات و شهادت او
دارابی، علی.( 1379) سیاستمداران اهل فیضیه (بررسی، نقد، پیشینه و عملکرد جامعه روحانیت مبارز)، تهران، سیاست،
درخشه،‌ جلال،(1384) نسبت قانون و شریعت در اندیشة سیاسی علامه میرزای نایینی،‌،مجله دانش سیاسی ، دوره 1، شماره 2، زمستان
درویشی سه‌‌تلانی، فرهاد (1385)؛ سیره عملی امام خمینی در اداره امور کشور (1368-1357)؛ تهران: مؤسسه چاپ و نشر عروج.
ذاکر‌حسین، عبدالرحیم،(1370) مطبوعات سیاسی ایران در عصر‌مشروطیت، چ‌2، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
رحمانیان، داریوش (1382) تاریخ علت شناسی انحطاط و عقب ماندگی ایرانیان و مسلمین دانشگاه تبریز
زریاب‌ خویی‌، عباس(1349) تقی‌زاده‌ آنچنانکه‌ من‌ شناختم‌
زعیم و اردلان، کورش و علی، (1377) جبهه ملی ایران: از پیدایش تا کودتای ۲۸ مرداد
شادلو، عباس.( 1379) اطلاعاتی درباره احزاب و جناح‌های سیاسی ایران امروز، تهران، نشر گستر.
شریعتی، علی(1361)اسلام­شناسی، مجموعه آثار، ج 16، تهران، قلم،چ اول.
شمیم، علی‌اصغر،(1371) تاریخ ایران در دوره سلطنت قاجار، تهران، شرکت چاپ و انتشارات علمی.
ﻃﺎﻟﺒﻮف ﺗﺒﺮﻳﺰى، ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻴﻢ(١٣٥٦)، ﻛﺘﺎب اﺣﻤﺪ (ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ آﺛﺎر ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻴﻢ ﻃﺎﻟﺒﻮف)، (ﺑﺎ ﻣﻘﺪﻣﻪ و ﺣﻮاﺷﻰ ﺑﺎﻗﺮ ﻣﺆﻣﻨﻰ)، ﭼﺎپ دوم، ﺗﻬﺮان: ﺷﺒﮕﻴﺮ، ص٢٠٢.
فوران، جان (1377) مقاومت شکننده؛ تاریخ تحولات ایران از صفویه تا سالهای پس از انقلاب اسلامی، ترجمه احمد تدین تهران، رسا.
 کدی، نیکی(١٣٦٩) رﻳﺸﻪﻫﺎى اﻧﻘﻼب اﻳﺮان، (ﺗﺮﺟﻤﺔ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻴﻢ ﮔﻮاﻫﻰ)، ﺗﻬﺮان: اﻧﺘﺸﺎرات ﻗﻠﻢ، ص ٢٨٠.
کدیور، محسن (1382) اندیشه سیاسی آخوند خراسانی، تهران
کریمی، احمدرضا،(۱۳۸۴) سازمان مجاهدین خلق و مواضع آنها، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
کسروی، احمد، (1377)، در پیرامون تاریخ، به کوشش عزیز الله علیزاده، تهران، انتشارات فردوسی
کسروی، احمد، دین و جهان،(1336)، چاپ سوم 1336، تهران: کتابفروشی پایدار
محتشمی‌‌پور، سید علی‌اکبر (1379)؛ چندصدایی در جامعه روحانیت؛ تهران: اندیشه جوان
محیط طباطبایی،(1375)  تاریخ تحلیلی مطبوعات ایران، تهران: انتشارات بعثت،
مرتضی مطهری،(1370)  امامت و رهبری.
مدنی، سیدجلال­الدین؛(1361) تاریخ سیاسی معاصر ایران، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
مستوفی،.عبدالله(1343) شرح زندگانی من(تاریخ اجتماعی و اداری قاجاریه)، ج2، تهران: زوار،
ملک زاده، مهدی، (1363) تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران، انتشارات علمی
میرسلیم، مصطفی.( 1384) جریان‌شناسی فرهنگی بعد از انقلاب اسلامی ایران، تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران،
ناطق نوری، علی اکبر، (۱۳۸۲)خاطرات حجة الاسلام و المسلمین علی اکبر ناطق نوری، تدوین مرتضی میردار، تهران
ناظم الاسلام، کرمانی،(1346) تاریخ بیداری ایرانیان، به اهتمام علی اکبر سعیدی سیرجانی، تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران،
نائینی، محمد حسین،(1361) تنبیه الامه و تنزیه المله، با مقدمه و توضیحات محمود طالقانى،‌تهران: شرکت سهامى انتشار.
نائینی، محمدحسین،(1382) تنبیه الامة و تنزیة الملة، قم، بوستان کتاب.
ورعی، سید جواد ؛(1378) «تأملی در گسترش احزاب سیاسی»، امام خمینی و حکومت اسلامی؛ نهادهای سیاسی و اصول مدنی؛ ج 6، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
هاشمی رفسنجانی، اکبر؛(1380) عبور از بحران: کارنامه و خاطرات 1361؛ به اهتمام فاطمه هاشمی؛ تهران: دفتر نشر معارف انقلاب.
هاشمی رفسنجانی، اکبر؛(1387) کارنامه و خاطرات سال 1364: امید و دلواپسی؛ به اهتمام سارا  لاهوتی؛ تهران: دفتر نشر معارف انقلاب.