مناسبات دین و سیاست در اندیشه روشنفکران دینی قبل از انقلاب اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی کتری تایخ انقلاب اسلامی

2 دانشیار دانشگاه بوعلی سینا

چکیده
نسبت دین و سیاست، یکی از اصلی ترین ملاک ها و شاخص های تقسیم بندی و تحلیل جریانات فکری- سیاسی در طول تاریخ معاصر ایران بوده است. بر این اساس، هیچ جریان فکری و سیاسی قابل فهم و درک نخواهد بود مگر اینکه از درون مایه فکری آن در قبال نسبت دین و سیاست، رمزگشایی شود. از سوی دیگر علل و عوامل مختلفی در شکل گیری این جریان های فکری موثر بوده که طیف گسترده ای از عوامل را شامل می گردد. سئوال مقاله حاضر این است که چرا روشنفکران دینی در دوره قبل از انقلاب عمدتاً به دنبال همگرایی دین و سیاست با برقراری حکومت دینی بودنده اند. نگارندگان بر این باورند که روشنفکران دینی در این دوره، نه به عنوان یک اعتقاد به دینی باوری، بلکه در فضای پارادایم روشنفکری آن زمان به پیوند میان دین و سیاست اعتقاد داشته اند و این امر را می باید از نگاه اعتقادی به دین تفکیک نمود.  در حقیقت عمده ترین علت این رویکرد روشنفکران قبل از انقلاب را می توان در بستر های فکری روشنفکری متاثر از فضای سیاسی و اجتماعی بیان نمود و نه اعتقاد عمیق این جریان فکری به دین دانست.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

The Relationship between Religion and Politics in the Thought of Religious Intellectuals Before the Islamic Revolution

نویسندگان English

afrasiab jamaly 1
mohammad javad harati 2
1 phd student
2 associate professor at bu-ali sinauniversity
چکیده English

The relationship between religion and politics has been one of the main criteria and indicators for the division and analysis of intellectual-political currents throughout the contemporary history of Iran. Accordingly, no intellectual and political current will be comprehensible unless it is deciphered from its intellectual context in relation to the relationship between religion and politics. On the other hand, various causes and factors have been effective in the formation of these currents of thought, which include a wide range of factors. The question of the present article is why religious intellectuals in the pre-revolutionary period mainly sought the convergence of religion and politics with the establishment of religious rule. The authors believe that religious intellectuals in this period, not as a belief in religiosity, but in the atmosphere of the intellectual paradigm of that time believed in the link between religion and politics, and this should be distinguished from a belief in religion. In fact, the main reason for this approach of pre-revolutionary intellectuals can be expressed in the intellectual contexts influenced by the political and social environment, and not the deep belief of this current of thought in religion.

کلیدواژه‌ها English

Religious intellectuals
religion and politics
the Islamic Revolution
ابراهامیان، یرواند(1386)، ایران بین دو انقلاب، ترجمه احمد گل محمدی و محمد ابراهیم فتاحی، تهران، نی، چ دوازدهم.
ابراهامیان، یرواند(1389)، تاریخ ایران مدرن، ترجمه محمد ابراهیم فتاحی، تهران، نشر نی، چ پنجم.
ابوزید، نصرحامد(1394)، اندیشه و تکفیر، ترجمه محمد جواهرکلام، تهران، نگاه معاصر.
احمدی و دیگران(1379)، جریان روشنفکری و روشنفکران در ایران، تهران، به آوران.
احمدی، بابک(1379) مارکس و سیاست مدرن، تهران، نشر مرکز.
احمدی، حمید، (1380)، شریعتی در جهان: نقش دکتر علی شریعتی در بیدارگری اسلامی از دیدگاه اندیشمندان و محققان خارجی، تهران: شرکت سهامی انتشار.
اریو لژه، دانیل و دیگران(1395) دین در جوامع مدرن، تهران، نی
اریو لژه، دانیل، پل ویلم، ژان و دیگران(1395) دین در جوامه مدرن مقالاتی در جامعه شناسی دین، ترجمه علیرضا خدامی، تهران، نی.
اسپریگنز، توماس(1392) فهم نظریه های سیاسی، ترجمه فرهنگ رجایی، تهران، نشر آگه، چ هفتم
اسکات، جولی و هال، ایرن(1385)، دین و جامعه شناسی، ترجمه افسانه نجاریان، اهواز، رسش، چ دوم.
اشمیت، لارنس.ک(1395) جنبش های فکری دوران جدید1. هرمنوتیک، ترجمه علیرضا حسن پور، تهران، نقش و نگار، چاپ دوم.
امیری،جهاندار(1380)، روشنفکری و سیاست بررسی تحولات روشنفکری در ایران معاصر، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی
ایوانف، م( 1356)، تاریخ ایران نوین، ترجمه هوشنگ تیزابی و حسن قائم پناه، تهران، طوفان.
آبادیان، حسین،(1392)، بحران آگاهی و تکوین روشنفکری در ایران، تهران، کویر، چ دوم.
آبراهامیان، یرواند(1390) مقالاتی در جامعه شناسی سیاسی ایران، ترجمه سهیلا ترابی فارسانی، تهران، شیرازه، چ دوم.
آجدانی، لطف الله(1387)، روشنفکران ایران در عصر مشروطیت، تهران، اختران، چ دوم.
آراگون، ریموند ون(1394)اصطلاحات کلیدی در فلسفه دین، ترجمه حسن احمدی زاده، تهران، شرکت انتشارات علمی فرهنگی
آشوری، داریوش(1377)، گفتمان روشنفکری غربزدگی و روشنفکری دینی، ماهنامه راه نو، شماره 9.
بازرگان، مهدی(1329)، مجموعه آثار، ج4، نقشه شهرها و طرز تشکیل دماغ ها در ایران، تهران: شرکت سهامی انتشار.
بازرگان، مهدی(1358)، مصاحبه، تهران، روزنامه اطلاعات، چهارم دی.
بازرگان، مهدی(1360)، ایران و اسلام، تهران، جزوه چاپ نشده.
بازرگان، مهدی(1362)، مشکلات و مسائل اولین سال انقلاب، گردآورنده و ناشر عبدالعلی قوام، تهران، چ دوم.
بازرگان، مهدی(1373)، نیم قرن تلاش در عرصه سیاست و اندیشه، تهران، مجله کیان، شماره 23، بهمن و اسفند.
بازرگان، مهدی(1374)، آخرت و خدا هدف بعثت انبیاء، تهران، فصلنامه کیان، شماره 28.
بازرگان، مهدی(1387)، بعثت(2)، تهران، شرکت سهامی انتشار.
بازرگان، مهدی(1387)، کوبا، هندوستان، ایران، تهران، شرکت سهامی انتشار، چ اول.
بازرگان، مهدی(1389)، انقلاب اسلامی ایران(1)، تهران، بنیاد فرهنگی بازرگان، نسخه الکترونیکی.
بازرگان، مهدی(1391)، انقلاب اسلامی ایران(1)، بنیاد فرهنگی بازرگان، نسخه الکترونیکی.
بازرگان، مهدی(1391)، انقلاب اسلامی ایران(3)، تهران، بنیاد فرهنگی بازرگان، نسخه الکترونیکی.
بازرگان، مهدی(1391)، بازیابی ارزش ها(2)، تهران، بنیاد فرهنگی بازرگان، نسخه الکترونیکی.
بازرگان، مهدی(1392)، پدیده پیامبری، تهران، بنیاد فرهنگی بازرگان، نسخه الکترونیکی.
بازرگان، مهدی(1392)، گمراهان، تهران، بنیاد مهدی بازرگان، نسخه الکترونیکی.
بازرگان، مهدی(بی تا) مرز ذین و سیاست، تهران، نسخه الکترونیکی.
بازرگان، مهدی(بی تا)، بعثت(1)، تهران، نسخه الکترونیکی.
بازرگان، مهدی(بی تا)، راه طی شده، تهران، شرکت سهامی انتشار.
بازرگان، مهدی(بی تا)، مباحث اعتقادی و اجتماعی، تهران بنیاد فرهنگی بازرگان، نسخه الکترونیکی.
بازرگان، مهدی، (1356)، آفات توحید، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
بازرگان، مهدی، (1379)، آموزش تعالیم دینی، مباحث ایدئولوژیک، تهران: شرکت سهامی انتشار.
بروجردی، مهرزاد(1392)، روشنفکران ایران و غرب سرگذشت نافرجام بومی گرایی، ترجمه جمشید شیرازی، تهران، نشر فرزان، چ ششم.
بروجردی، مهرزاد(1393)، روشنفکران ایرانی و غرب سرگذشت نافرجام بومی گرایی، تهران فروزان، چ ششم.
بهرامی کمیل، نظام(1393)، گونه شناسی روشنفکران ایرانی، تهران، کویر.
بهنام، جمشید(1394)، ایرانیان و اندیشه تجدد، تهران، فرزان، چ پنجم.
بیگدلو، رضا (1380) باستان‌گرایی در تاریخ معاصر ایران، تهران، نشر مرکز.
تفقدی جامی، محمود( 1357)، گذشته چراغ راه آینده است، تهران، جامی
توسلی، غلامعباس(1379) روشنفکری و اندیشه دینی، تهران، قلم
جابری، محمدعابد(1395)، سنت و مدرنیته، ترجمه سید محمد آل مهدی، تهران، دنیای اقتصاد.
جلیلی، هادی(1385)، تاملاتی جامعه شناسانه درباره سکولار شدن، تهران، طرح نو، چ دوم.
جمعی از مولفین(جریان روشنفکری و روشنفکران در ایران، گردآوری و تدوین حمید احمدی و محمد حسین فتاحیان، قم، موسسه اندیشه و فرهنگ دینی.
جمعی از نویسندگان(1373) دین پژوهی، ترجمه بهاء الدین خرمشاهی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
جهانبگلو، رامین(1382)پروژه روشنگری مهم تر از عمل سیاسی است، روزنامه شرق، 16 مهر.
خستو، رحیم، (1389)، سخت یابی روشنفکری دینی؛ «مطالعه موردی مهندس بازرگان»، مجله علوم سیاسی دانشگاه آزاد کرج، شماره 10، صص 43-72.
خسروشاهی، عبدالحسین، (1389)، آسیب شناسی دین پژوهی معاصر تحلیل دین شناسی شریعتی، بازرگان و سروش، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
داوری اردکانی، رضا(1392) سیری در تاریخ روشنفکری ایران و جهان، تهران، سخن
داوری اردکانی، رضا(1392) سیری در تاریخ روشنفکری ایران و جهان، تهران، سخن.
دورکیم، امیل(1383) صور بنیانی حیات دینی، ترجمه باقر پرهام، تهران، نشر مرکز، چ چهارم
رحمانی، تقی(1379)، روشنفکران مذهبی و سرمشق های عقلانیت، تهران، دفتر پژوهش های فرهنگی دکتر علی شریعتی.
رحمانی، تقی(1384)، نسبت ناموزون منافع و بینش در آراء وعمل بازرگان و جریان روشنفکری، کانون آرمان شریعتی، شماره مقاله 1020، صص 1-16.
رهنما، علی(1381)، مسلمانی در جستجوی ناکجاآباد، زندگی نامه سیاسی علی شریعتی، ترجمه کیومرث قرقلو، تهران، گام نو، چ دوم.
زرشناس، شهریار(1373)، تاملاتی درباره جریان روشنفکری در ایران، تهران، برگ.
زرشناس، شهریار(1373)، تاملاتی درباره روشنفکری در ایران، تهران، برگ.
زیباکلام، صادق(1375)، مقدمه ای بر انقلاب اسلامی، تهران، روزنه، چ دوم.
زیمل، گئورک(1393) دین، ترجمه ایمر رضایی، تهران، نی، چ دوم
سراج زاده(1384)، چالش های دین و مدرنیته، تهران، طرح نو، چ دوم
سروش، عبالکریم، (1373)، آنکه به نام بازرگان بود نه به صفت، مجله کیان، سال سوم، شماره 23، صص 12-21.
سعید، ادوارد( 1380)، نقش روشنفکر، ترجمه حمیدعضدانلو، تهران، نی
سعید، ادوارد( 1383) نشانه های روشنفکران، تهران، آگه، چ دوم.
سعید، ادوارد(1383)، نشانه های روشنفکری، ترجمه محمد افتخاری، تهران، آگه، چاپ دوم.
شاکری، رضا، (1382)، اندیشه سیاسی شریعتی و نقد شریعتیسم، تهران: پژوهشکده علوم انسانی و اجتماعی جهاد دانشگاهی.
شریعتی، علی(1357)، ما و اقبال، تهران، حسینیه ارشاد.
شریعتی، علی(1368)، علی (ع)، تهران، نشر آزمون.
شریعتی، علی(1391)، آثار گوناگون، بخش اول، تهران دیدار، چ هشتم.
شریعتی، علی(1392)، درباره روحانیت، مشهد، سپیده باوران.
شریعتی، علی(1392)، شیعه، تهران، حکایت قلم نوین.
شریعتی، علی(1393)، امت و امامت، مشهد، سپیده باوران.
شریعتی، علی(1393)، علی، مشهد، سپیده باوران.
شریعتی، علی(1393)، مذهب علیه مذهب، مشهد، سپیده باوران.
شریعتی، علی(1393)،تشیع علوی تشیع صفوی، مشهد، سپیده باوران، چ دوم.
شریعتی، علی(1394)، اسلام شناسی، مشهد، سپیده باوران.
شریعتی، علی(1394)، بازشناسی هویت ایرانی، اسلامی، مشهد، سپیده باوران.
شریعتی، علی(1394)، حسین وارث آدم، مشهد، سپیده باوران.
شریعتی، علی(1394)، سخنان گزیده و پیام های کوتاه ، تدوین و مقدمه محمد لامعی و شعبانعلی لامعی، تهران، رامند، چ سوم.
شریعتی، علی(1395)، بازگشت، مشهد، سپیده باوران.
شریعتی، علی(1395)زن، فاطمه فاطمه است، مشهد، سپیده باوران.
شریعتی، علی(بی تا)، تاریخ و شناخت، تهران، حسینیه ارشاد.
شریعتی، علی، (1360)، مجموعه آثار؛ اسلام شناسی (1)، ج16، تهران: انتشارات علی شریعتی.
شریعتی، علی، (1361)، مجموعه آثار؛ جهان بینی و ایدئولوژی، ج 23، بی جا، بی نا.
شریعتی، علی، (1368)، مجموعه آثار؛ اسلام شناسی، ج30، درس های مشهد، تهران: چاپپخش.
شریعتی، علی، (1368)، مجموعه آثار؛ روش شناخت اسلام، ج28، تهران: شرکت سهامی انتشار.
شریعتی، علی، (1370)، گفت و گوهای تنهایی، تهران: آگاه.
شریعتی، علی، (1372)، بازشناسی هویت ایرانی اسلامی، تهران: الهام.
غفاری، مسعود، محمدزاده، علی، (1385)، حکومت در اندیشه سیاسی مهدی بازرگان، فصلنامه پژوهش حقوق عمومی، دوره 8، شماره 20، صص 117-135.
طالبوف تبریزی، عبدالرحیم(1356)، کتاب احمد، با حواشی باقر مومنی، تهران، شبگیر.
ظریفی نیا، حمیدرضا(1378)، کالبدشکافی جناح های سیاسی ایران از 58 تا 78، تهران، آزادی اندیشه، چ دوم.
علیجانی، رضا(1381)، اصلاح انقلابی. شریعتی شناسی2، تهران، یادآوران.
علیزاده، بیوک(1373) فلسفه اسلامی، تهران، نشر فرهنگ اسلامی
عیوضی، محمدرحیم(1385)جامعه شناسی سیاسی اپوزوسیون در ایران، تهران، قومس.
فوران، جان(1390)، مقاومت شکننده، تاریخ تحولات اجتماعی ایران، ترجمه احمد تدین، تهران، موسسه خدمات فرهنگی رسا، چاپ یازدهم.
قیصری، علی(1389)، روشنفکران ایران در قرن بیستم، ترجمه محمد دهقانی، تهران، هرمس، چ دوم.
کاتوزیان، محمدعلی همایون(1373)، اقتصاد سیاسی ایران از مشروطیت تا پایان سلسله پهلوی، ترجمه محدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی، تهران، مرکز.
کاتوزیان، محمدعلی همایون(1391)، تضاد دولت و ملت، نظریه تاریخ و سیاست در ایران، ترجمه علیرضا طیب، تهران، نی، چ نهم.
کاسیرر، ارنست(1370)، روشنگری چیست؟، ترجمه یدالله موقن، تهران، نیلوفر
کمالی اردکانی، علی اکبر(1388) بررسی و نقد مبانی سکولاریسم،تهران، پژوهشگاه مطالعات فرهنگی و اجتماعی، دانشگاه امام صادق، چ دوم
گروندن، ژان(1391) درآمدی به علم هرمنوتیک فلسفی، ترجمه محمد سعید حنایی کاشانی، تهران، مینوی خرد
گودرزی، غلامرضا(1387)، تجدد ناتمام روشنفکران ایران، تهران، اختران، چ دوم.
ماهروزاده، طبیبه(1395)، مبانی فلسفی و اجتماعی سکولاریسم و مدرنیسم؛ چالش هایی در حوزه معرفت دینی، تهران، سمت
محمدی، مجید، (1374)، دین شناسی معاصر، تهران: نشر قطره.
محمودی، سیدعلی(1394)، نواندیشان ایرانی، تهران، نی، چ دوم.
میراحمدی، منصور(1390) سکولاریسم اسلامی نقدی بر دیدگاه روشنفکران مسلمان، قم، پژوهشگاه علوم و اندیشه اسلامی، چاپ دوم.
میرسپاسی، علی(1387) روشنفکران ایران روایت های بیم و امید، ترجمه عباس مخبر، تهران، توسعه، چ جهارم.
میرسپاسی، علی(1387)، روشنفکران ایران روایت های یاس و امید، ترجمه عباس مخبر، تهران، نشر توسعه، چاپ چهارم.
نبوی، نگین(1388)، روشنفکران و دولت در ایران، سیاست گفتار و تنگنای اصالت، شیرازه
نژادایران، محمد(1394) روشنفکری دینی و مدرنیته در ایران، تهران، گهرشید.
وارد، کیت(1394)، در باب دین معنا رویکرد آینده، ترجمه سودابه کریمی، تهران، حکمت
وایتهد، آلفرد نورث(1395)، تحول دین، ترجمه امیر رضایی، تهران، آشیان
وبر،ماکس(1392)دین قدرت جامعه، ترجمه احمد تدین، تهران، هرمس، چ پنجم
هاشمی، محمدمنصور(1393)، دین اندیشان متجدد روشنفکری دینی از شریعتی تا ملکیان، تهران، کویر، چاپ چهارم.
یزدانی، سهراب(1391)، اجتماعیون عامیون، تهران، نی.
یزدی، ابراهیم(1373) مهندس بازرگان، نیم قرن تلاش در عرصه سیاست و اندیشه، تهران
یزدی، ابراهیم(1387)، روشنفکری دینی و چالش های جدید، تهران، کویر، چ دوم.
یوسفی اشکوری، حسن(1376)، در تکاپوی آزادی، سیری در زندگی و آثار و افکار مهندس مهدی بازرگان، جلد اول قسمت اول، بنیاد فرهنگی بازرگان.
یوسفی اشکوری، حسن(1379)، در تکاپوی آزادی، سیری در زندگی و آثار و افکار مهندس مهدی بازرگان، جلد اول قسمت دوم، بنیاد فرهنگی بازرگان.
یوسفی اشکوری، حسن، (1378)، نوگرایی دینی، گفتگو با بازرگان، تهران: نشر قصیده.
کاجی، حسین، (1378)، کیستی ما از دیدگاه روشنفکران ایرانی، تهران: روزنه.