فصلنامه علمی پژوهش‌های انقلاب اسلامی

اعتراضات مشروع در چهارچوب مبانی فقهی؛ با تاکید بر دیدگاه‌های مقام معظم رهبری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

حجت عزیزاللهی

دانشگاه یزد

چکیده
اعتراض به عنوان یکی از مهم‌ترین کنش‌های سیاسی و اجتماعی، همواره جایگاهی ویژه در نسبت میان مردم و حاکمیت داشته است. با این حال، مرز میان «اعتراض مشروع» و «اغتشاش نامشروع» از مسائل چالش‌برانگیز در اندیشه سیاسی و فقهی محسوب می‌شود. پژوهش حاضر با اتخاذ رویکردی توصیفی ـ تحلیلی و با تکیه بر منابع فقه امامیه و تحلیل بیانات مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی)، در پی تبیین مبانی فقهی و چارچوب‌های حاکم بر مشروعیت اعتراض در نظام اسلامی است. مسئله اصلی این پژوهش آن است که ضوابط تحقق «اعتراض مشروع» در بیانات مقام معظم رهبری کدام است و این ضوابط بر پایه چه ادله و مبانی‌ای از فقه امامیه قابل استنباط می‌باشد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که اعتراض در نگاه معظم‌له، در صورتی مشروع است که در چارچوب قانون، عقلانیت، اخلاق و با مرزبندی آشکار نسبت به دشمنان اسلام تحقق یابد. بر این اساس، اعتراض نه‌تنها منافاتی با اعتماد و همراهی مردم با مسئولان ندارد، بلکه می‌تواند مصداقی از امر به معروف و نهی از منکر و ابزاری برای اصلاح و تکامل جامعه اسلامی باشد. در مقابل، هرگونه حرکت معارضانه که امنیت عمومی را خدشه‌دار کند یا زمینه سوءاستفاده دشمنان را فراهم آورد، در زمره اغتشاش و فتنه قرار گرفته و فاقد مشروعیت فقهی خواهد بود. این مقاله با بررسی مبانی فقهی اعتراض در حکومت عدل و جور و تحلیل جایگاه آن در نظام جمهوری اسلامی، به این نتیجه می‌رسد که در اندیشه مقام معظم رهبری، اعتراض مشروع فرصتی برای نظارت عمومی، پیشگیری از انحرافات و تقویت انسجام اجتماعی است و می‌تواند در چارچوب شریعت، به پایداری و اقتدار نظام اسلامی یاری رساند.

کلیدواژه‌ها

اعتراض مشروع
اغتشاش
فقه سیاسی شیعه
مقام معظم رهبری
امر به معروف و نهی از منکر
موضوعات

عنوان مقاله English

Legitimate protests within the framework of jurisprudential principles; with emphasis on the views of the Supreme Leader

نویسنده English

hojat azizollahi
yazd
چکیده English

Protest, as one of the most important political and social actions, has always had a special place in the relationship between the people and the government. However, the boundary between "legitimate protest" and "illegitimate riot" is considered a challenging issue in political and jurisprudential thought. The present study, by adopting a descriptive-analytical approach and relying on the sources of Imamiyyah jurisprudence and analyzing the statements of the Supreme Leader (the Supreme Leader), seeks to explain the jurisprudential foundations and frameworks governing the legitimacy of protest in the Islamic system. The main issue of this study is what are the criteria for realizing "legitimate protest" in the statements of the Supreme Leader and on what evidence and principles of Imamiyyah jurisprudence these criteria can be inferred. The findings of the study show that protest is legitimate in the eyes of Allah if it is realized within the framework of law, rationality, morality, and with a clear demarcation towards the enemies of Islam. Accordingly, protest not only does not contradict the people's trust and support for the authorities, but it can also be an example of enjoining what is right and forbidding what is wrong and a tool for reforming and developing the Islamic society. On the other hand, any oppositional movement that undermines public security or provides a basis for abuse by enemies will be classified as riot and sedition and will lack jurisprudential legitimacy. This article, by examining the jurisprudential foundations of protest in the rule of justice and fairness and analyzing its position in the Islamic Republic system, concludes that in the thoughts of the Supreme Leader, legitimate protest is an opportunity for public oversight, prevention of deviations, and strengthening social cohesion, and can contribute to the stability and authority of the Islamic system within the framework of Sharia.

کلیدواژه‌ها English

Legitimate protest
sedition
Shiite political jurisprudence
Supreme Leader
enjoining good and forbidding evil
1. ابن اثیر، مبارک بن محمد، ۱۳۶۷. النهایة فی غریب الحدیث و الأثر. ۵ ج. قم - ایران: اسماعیلیان.
2. ابن فارس، احمد بن فارس، ۱۴۰۴–۱۳۶۳. معجم مقاییس اللغة. ۶ ج. قم - ایران: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم. مرکز انتشارات.
3. ابن منظور، محمد بن مکرم. بدون تاریخ. لسان العرب. ۱۵ ج. بیروت - لبنان: دار الفکر.
4. ابن‌بابویه، محمد بن علی، ۱۳۸۹،  الاعتقادات. ۱ ج. قم - ایران: موسسه امام هادی علیه السلام.
5. انصاریان، حسین، بی‌تا، زیبایی‌های اخلاق، تهران: دار العرفان.
6. بجنوردی، حسن، ۱۳۷۷–۱۴۱۹. القواعد الفقهیة. ۷ ج. قم - ایران: نشر الهادی.
7. بحرانی، عبد الله بن نور الله، موحد ابطحی اصفهانی، محمدباقر، و مدرسه الامام المهدی علیه السلام. ۱۳۷۵. عوالم العلوم و المعارف و الأحوال من الآیات و الأخبار و الأقوال. ۱۱ ج. قم - ایران: مدرسة الإمام المهدی (علیه السلام‌).
8. حر عاملی، محمد بن حسن، ۱۴۱۲–۱۹۹۱. وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. ۲۰ ج. بیروت - لبنان: دار إحیاء التراث العربی.
9. خامنه ای، سید علی، 1390، نقش بر آب، تهران: مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای، انتشارات انقلاب اسلامی
10. خامنه ای، سید علی، 1392، شورای انقلاب فرهنگی، تهران: مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای، انتشارات انقلاب اسلامی
11. خامنه ای، سید علی، 1394، حماسه 9 دی، تهران: مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای، انتشارات انقلاب اسلامی
12. خامنه ای، سید علی، 1394، دیار بصیرت، جهاد و اجتهاد، تهران: مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای، انتشارات انقلاب اسلامی
13. خامنه ای، سید علی، 1396، روشنای علم، تهران: مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای، انتشارات انقلاب اسلامی
14. خامنه ای، سید علی، 1396، شعار سال، تهران: انتشارات انقلاب اسلامى (وابسته به مؤسّسه‌ى پژوهشى فرهنگى انقلاب اسلامى)
15. خامنه ای، سید علی، 1397، دشمن شناسی، تهران: مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای، انتشارات انقلاب اسلامی
16. خامنه ای، سید علی، 1398، انتخاب صالحان، تهران: مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای، انتشارات انقلاب اسلامی
17. خامنه ای، سید علی، 1398، اندیشه مقاومت از منظر حضرت آیت الله العظمی سید علی خامنه‌ای مد ظله العالی، تهران: مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای، انتشارات انقلاب اسلامی
18. خامنه ای، سید علی، 1398، پرسش و پاسخ، تهران: مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای، انتشارات انقلاب اسلامی
19. خامنه ای، سید علی، 1398، سیاست از منظر آیه الله خامنه ای، تهران: مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای، انتشارات انقلاب اسلامی
20. خامنه ای، سید علی، 1402، جهاد تبیین در اندیشه‌ی حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای مد ظله العالی، تهران: مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای، انتشارات انقلاب اسلامی
21. خامنه ای، سید علی، بی تا، حوزه و روحانیت، تهران: مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای، انتشارات انقلاب اسلامی
22. خمینی‌، روح الله، ۱۳۹۲–۱۴۳۴. کتاب البیع. ۵ ج. تهران - ایران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینی (قدس سره).
23. خمینی‌، روح الله، رهبر انقلاب ۱۳۷۹. تحریر الوسیلة (چاپ قدیم). ۱ ج. تهران - ایران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س).
24. خمینی، سید روح الل، 1397، هندسه انقلاب، تهران: مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای، انتشارات انقلاب اسلامی
25. دیلمی، حسن بن محمد. ۱۴۱۲–۱۳۷۰. إرشاد القلوب. ۲ ج. قم - ایران: الشریف الرضی.
26. رحیم‌پور ازغدی، حسن. (1397). امت اسلامی. تهران: مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای، انتشارات انقلاب اسلامی، نهضت نرم افزاری
27. رزاقی, حسین . (1399). بررسی مساله اعتراض علیه حکومت اسلامی از منظر فقهی وحقوقی. گفتمان اندیشه, 3(6), 1-22.
28. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، ۱۴۱۲–۱۹۹۲. مفردات ألفاظ القرآن. ۱ ج. بیروت - لبنان: دار الشامیة.
29. رشاد، علی اکبر، 1398، دانشنامه امام علی علیه‌السلام، قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
30. زمخشری، محمود بن عمر. ۱۳۹۹–۱۹۷۹. أساس البلاغة. ۱ ج. بیروت - لبنان: دار صادر.
31. سبحانی تبریزی، جعفر. ۱۳۸۰–۱۴۲۲. الوسیط فی أصول الفقه: کتاب یبحث عن الادله اللفظیه و العقلیه بین الایجاز و الاطناب. ۲ ج. قم - ایران: مؤسسة الإمام الصادق علیه السلام.
32. سیفی، علی‌اکبر. ۱۴۲۵. مبانی الفقه الفعال فی القواعد الفقهیة الأساسیة. ۵ ج. قم - ایران: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. دفتر انتشارات اسلامی.
33. شهید اول، محمد بن مکی، ۱۴۱۰. اللمعة الدمشقیة. ۱۰ ج. قم - ایران: کتابفروشی داوری.
34. شهید اول، محمد بن مکی، 1417، الدروس الشرعیه، قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین
35. صاحب جواهر، محمدحسن بن باقر، بدون تاریخ. جواهر الکلام «فی شرح شرائع الإسلام.» ۴۳ ج. بیروت - لبنان: دار إحیاء التراث العربی.
36. طباطبایی حائری، علی بن محمد علی، ۱۴۱۸. ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل. ۱۷ ج. قم - ایران: مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث.
37. طبرسی، فضل بن حسن، ۱۴۰۸–۱۳۶۷. مجمع البیان فی تفسیر القرآن. ۱۰ ج. بیروت - لبنان: دار المعرفة.
38. طریحی، فخرالدین بن محمد، ۱۴۱۴. مجمع البحرین و مطلع النیرین. ۳ ج. قم - ایران: بنیاد بعثت. مرکز چاپ و نشر.
39. طوسی، محمد بن حسن، 1411ق، العقائد الجعفریة، دفتر تبلیغات‏، قم‏، اول‏.
40. طیب، عبدالحسین. ۱۳۷۸. أطیب البیان فی تفسیر القرآن. ۱۴ ج. تهران - ایران: اسلام.
41. علامه حلی، حسن بن یوسف. بدون تاریخ. تذکرة الفقهاء. ۲ ج. تهران - ایران: مکتبة المرتضویة.
42. علامه حلی، حسن بن یوسف، ۱۴۱۲. منتهی المطلب فی تحقیق المذهب. ۱۵ ج. مشهد مقدس - ایران: آستان قدس رضوی. بنیاد پژوهشهای اسلامى.
43. غفاری، مصطفی، 1398، فتنه تغلب، تهران: مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای، انتشارات انقلاب اسلامی، نهضت نرم افزاری
44. فاضل مقداد، مقداد بن عبد الله، ۱۳۷۳. کنز العرفان فی فقه القرآن. ۲ ج. تهران - ایران: مرتضوی.
45. فتح‌الله، احمد، 1415ق، معجم ألفاظ الفقه الجعفری، قم: دار المرتضی
46. قاسمی, محمد و رجایی, حسین . (1402). اعتراض و اعتزال سیاسی در اندیشه فقهی فقیهان شیعه (با تأکید بر اندیشه علامه نایینی). فقه و اجتهاد, 10(19), 11-34.
47. قطیفی بحرانی، احمد بن صالح، ۱۴۲۲–۲۰۰۱. رسائل آل طوق القطیفی، بیروت - لبنان: دار المصطفی (ص) لاحیاء التراث.
48. کاشف‌‌‌الغطاء، جعفر بن خضر. ۱۴۲۰–۱۹۹۹. شرح الشیخ جعفر علی قواعد العلامة ابن المطهر. ۱ ج. نجف اشرف - عراق: الذخائر.
49. کاشف‌‌‌الغطاء، جعفر بن خضر، ۱۳۸۰–۱۴۲۲. کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء. ۴ ج. قم - ایران: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم. مرکز انتشارات.
50. کفعمی، ابراهیم بن علی. بدون تاریخ. البلد الأمین. ۱ ج. ایران -: [بی نا].
51. کلینی، محمد بن یعقوب، ۱۳۶۳. الکافی. ۸ ج. تهران - ایران: دار الکتب الإسلامیة.
52. لیثی واسطی، علی بن محمد، ۱۳۷۶. عیون الحکم و المواعظ. ۱ ج. قم - ایران: مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث. سازمان چاپ و نشر.
53. متقی، علی بن حسام‌الدین، ۱۴۱۹–۱۹۹۸. کنز العمال فی سنن الأقوال و الأفعال. ۱۶ ج. بیروت - لبنان: دار الکتب العلمیة.
54. مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، ۱۴۰۳. بحارالأنوار: الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. ۱۱۱ ج. بیروت - لبنان: دار إحیاء التراث العربی.
55. محقق حلی، جعفر بن حسن، ۱۴۰۸. شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. ۴ ج. قم - ایران: اسماعیلیان.
56. مرتضی زبیدی، محمد بن محمد، ۱۴۱۴–۱۹۹۴. تاج العروس من جواهر القاموس. ۲۰ ج. بیروت - لبنان: دار الفکر.
57. مشکینی اردبیلی، علی. ۱۳۷۴. إصطلاحات الأصول و معظم أبحاثها: قم - ایران: نشر الهادی.
58. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، قم، انتشارات صدرا، ۱۳۹۰ش.
فلاح زاده، علی محمد. 1391، تفکیک تقنین و اجرای تحلیل مرزهای صلاحیت تقنینی در روابط قوای مقننه و مجریه، معاونت تدوین تنقیح و انتشار قوانین و مقررات،.
59. مظفر، محمد رضا. بدون تاریخ. أصول الفقه. ۴ ج. قم - ایران: اسماعیلیان.
60. معین، محمد، ۱۳۸۱، فرهنگ فارسی معین، تهران: انتشارات معین
61. مفید، محمد بن محمد، ۱۴۱۰–۱۳۶۸. المقنعة. ۱ ج. قم - ایران: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. دفتر انتشارات اسلامی.
62. مقدس اردبیلی، احمد بن محمد، ۱۳۸۷–۱۴۲۹. مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان. ۱ ج. قم  ایران: فقه الثقلین.
63. میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمدحسن. ۱۳۷۱. جامع الشتات. ۴ ج. تهران - ایران: کیهان.
64. میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمدحسن، ۱۳۸۵–۱۴۲۸. رسائل المیرزا القمی. ۲ ج. قم - ایران: مؤسسه بوستان کتاب
 

صفحه اصلی

راهنمای نویسندگان

ارسال مقاله

تماس با ما