تاثیر اینستاگرام بر افزایش احساس محرومیت نسبی و نقش آن بر ادراک کارآمدی نظام جمهوری اسلامی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

گروه معارف اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد شهر قدس، تهران، ایران

چکیده
با افزایش نفوذ اینستاگرام در ایران، بازنمایی‌های سبک زندگی لوکس، مصرف‌گرایی افراطی و مقایسه‌های فراملی، زمینه شکل‌گیری یا تشدید احساس محرومیت نسبی و کاهش ادراک کارآمدی نظام جمهوری اسلامی را فراهم کرده است. این پژوهش با این پرسش انجام شد که اینستاگرام چگونه از طریق مکانیسم محرومیت نسبی، ادراک کارآمدی نظام را تحت تأثیر قرار می‌دهد؟فرضیه اصلی آن است که اینستاگرام با فعال‌سازی چهار فرایند مواجهه با شیوه‌های جدید زندگی، بازتولید ایدئولوژی‌های جدید، جابه‌جایی گروه مرجع و عدم تعادل ارزشی، شکاف میان انتظارات و توانمندی‌های واقعی را افزایش می‌دهد و ادراک کارآمدی نظام را تضعیف می‌کند. پژوهش حاضر به روش نظری-تحلیلی و با بهره‌گیری از چارچوب محرومیت نسبی تد رابرت گر انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد اینستاگرام با جایگزینی گروه‌های مرجع سنتی و برجسته‌سازی سبک‌های زندگی فرادست، مقایسه اجتماعی صعودی ایجاد کرده و با نمایشی و گزینشی بودن بازنمایی‌ها، اثرات روانی-اجتماعی آن تشدید می‌شود. بر اساس این نتایج، جهاد تببین هدفمند، ارتقای سواد رسانه‌ای، به‌عنوان راهبرد مقابله‌ای توصیه می‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

The impact of Instagram on the increase of relative deprivation feelings and its role in the perception of the effectiveness of the Islamic Republic of Iran.

نویسنده English

Davoud Feyzafra
Department of Islamic Studies, Islamic Azad University, Shahr-e-Quds Branch, Tehran, Iran
چکیده English

With the increasing penetration of Instagram in Iran, representations of luxury lifestyles, excessive consumerism, and transnational comparisons have created conditions for the formation or intensification of relative deprivation and a decline in the perceived efficacy of the Islamic Republic. This study addresses the question: How does Instagram, through the mechanism of relative deprivation, influence perceptions of regime efficacy? The central hypothesis posits that Instagram, by activating four processes—exposure to new lifestyles, reproduction of new ideologies, reference group displacement, and value imbalance—amplifies the gap between expectations and actual capacities, thereby undermining perceived regime efficacy. The present research employs a theoretical-analytical method, drawing on Ted Robert Gurr’s framework of relative deprivation. Findings indicate that Instagram, by substituting traditional reference groups and highlighting elite lifestyles, produces upward social comparisons, and that the selective and performative nature of these representations intensifies their socio-psychological impact. Based on these results, targeted explanatory efforts (jihad-e tabyin) and the promotion of media literacy are recommended as counter-strategies.

کلیدواژه‌ها English

Instagram
relative deprivation
efficiency
Robert Gurr
jihad of clarification
آقا بخشی، علی (1379)، فرهنگ علوم سیاسی، تهران: انتشارات چاپار.
ابراهیم‌پور، هانا و قربانعلی سبکتکین ریزی (1404)، «رسانه‌های اجتماعی و بازنمایی بیماری‌انگاری سالخوردگی و ایده‌آل‌های زیبایی در زنان»، پژوهش‌نامه زنان، دوره 16، شماره 51، صص. 1-37.
الموتی، مصطفی (1368)، ایران در عصر پهلوی، جلد 2، لندن: انتشارات پکاه.
ترک‌زاده، جعفر و محبوبه پاکباز (1403)، «جهاد تبیین: مفهوم‌پردازی مبتنی بر بیانات آیت‌الله خامنه‌ای (مدظله‌العالی)»، فصلنامه علمی پژوهش‌های انقلاب اسلامی، دوره 13، شماره 1، صص. 61-86.
جواهری، فاطمه، افشین خماند و سید حسین سراج‌زاده (1403)، «مصرف نمایشی و محرومیت نسبی در بین کاربران اینستاگرام»، جامعه، فرهنگ و رسانه، شماره 50، صص. 45-74.
حمزه، فرهاد، محمود نجفی مجتهدی و محمد اخباری (1402)، «بررسی تاثیر شبکه‌های اجتماعی بر مطالبات سیاسی کاربران (مطالعه مقایسه شبکه تلگرام و اینستاگرام)»، آمایش سیاسی فضا، دوره 6، شماره 1، صص. 120-134.
حسنی، محمدرضا، فاطمه محمدزاده و حمیده محمدزاده (1404)، «نسل جدید و فرایندهای هویت‌یابی (با تأکید بر هویت‌یابی از طریق رسانه‌های اجتماعی)»، مطالعات رسانه‌های نوین، دوره 11، شماره 42، صص. 133-177.
رضایی، م. (1386)، «بررسی تأثیرات فرهنگی شبکه‌های اجتماعی»، در م. رضایی (ویراستار)، مجموعه مقالات همایش ملی فرهنگ و رسانه، صص. 120-135، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
زنده‌بودی، خیری و فاطمه زنده‌بودی (1392)، «مطالعه نقش سواد رسانه‌ای دانشجویان در میزان تأثیرپذیری آنها از تبلیغات تجاری»، مطالعات رسانه‌ای، شماره 20، صص. 169-182.
سام‌دلیری، کاظم (1383)، «سنجش محرومیت نسبی در نظریه تدرابرت‌گر»، فصلنامه مطالعات راهبردی، دوره 6، شماره 22، صص. 813-829.
سلطانی‌فر، محمد، عطاالله گرانمایه‌پور و شقایق هاشمی (1399)، «مطالعه موردی بین آموزش و مشارکت اجتماعی افراد با استفاده از صفحات اینستاگرام سلبریتی‌ها در بحران کرونا»، فصلنامه روان‌شناسی تربیتی، دوره 16، شماره 55، صص. 69-94.
صنیعی منفرد، محمدعلی (1380)، تثبیت و کارآمدی نظام سیاسی جمهوری اسلامی ایران، تهران: دانشگاه الزهرا.
عجم اوغلو، دارون (1403)، چرا ملت‌ها شکست می‌خورند، ترجمه محسن میردامادی، تهران: روزنه.
گر، تد رابرت (1377)، چرا انسان‌ها شورش می‌کنند؟، ترجمه علی مرشدی زاد، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
گودرزی، فرشاد (1404)، «سلبریتیزه‌شدن جامعۀ ایرانی و گرایش به ارزش‌های نئولیبرال در بستر اینستاگرام»، فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، دوره 18، شماره 3، صص. 131-178.
گافمن، اروینگ (1398)، نمود خود در زندگی روزمره، ترجمه مسعود کیانپور، تهران: نشر مرکز.
فولادیان، مجید و امین مجیدی‌فرد (1404)، «جایگزین‌سازی در اینستاگرام ایرانی: سازوکار اثرگذاری گروه‌های مرجع اینستاگرام در میان جوانان ایرانی»، فصلنامه علمی مطالعات فرهنگ - ارتباطات، دوره 26، شماره 71، صص. 9-41.
کاتوزیان، محمدعلی (1372)، اقتصاد سیاسی ایران از مشروطیت تا پایان سلسله پهلوی، ترجمه محمدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی، تهران: انتشارات مرکز.
کریمی، بهزاد، علی دلاور و علی‌اکبر فرهنگی (1400)، «اینستاگرام: تجربه جدید دیدن و دیده شدن و پیامدهای آن»، رسانه، دوره 32، شماره 1، صص. 29-51.
کریمی، ی. (1399)، «تأثیر شبکه‌های اجتماعی بر احساس محرومیت نسبی»، مجله علوم اجتماعی، دوره 15، شماره 2، صص. 45-60.
لبافی، سمیه و فائزه زمانی (1404)، «ارائه چارچوب تعدیلگری برای اخبار جعلی در پلتفرم‌ها (مورد مطالعه: تعدیلگری اخبار جعلی در پلتفرم‌های شبکۀ اجتماعی ایکس و اینستاگرام)»، مدیریت بازرگانی، دوره 17، شماره 3، صص. 918-946.
محمدی، م. (1399)، «اینستاگرام و تغییر الگوهای مصرف در جوانان»، فصلنامه مطالعات رسانه‌های نوین، دوره 6، شماره 22، صص. 145-172.
موسوی، سید محمد، مهدی مالمیر و مصطفی رحمانی (1399)، «بررسی رابطه احساس محرومیت نسبی و گرایش به بزهکاری (مورد مطالعه: جوانان 18 تا 29 ساله شهر یاسوج)»، نشریه پژوهش‌های انتظامی - اجتماعی زنان و خانواده، دوره 8، شماره 2، صص. 23-46.
نجفی مجتهدی، محمود، فرهاد حمزه و محمد اخباری (1402)، «بررسی تاثیر شبکه‌های اجتماعی بر مطالبات سیاسی کاربران (مطالعه مقایسه شبکه تلگرام و اینستاگرام)»، آمایش سیاسی فضا، دوره 6، شماره 1، صص. 120-134.
نوری‌راد، فاطمه (1401)، «نقش بلاگرهای اینستاگرامی در شکل‌گیری استانداردهای کاذب رفاه و محرومیت نسبی»، فصلنامه علوم اجتماعی، دوره 29، شماره 96، صص. 197-228.
نیک‌پی، ایرج (1398)، «تأثیر دوگانه اینستاگرام بر سرمایه اجتماعی کاربران»، فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، دوره 12، شماره 4، صص. 147-172.
هاشمی منفرد، آزاده و علی ربیعی (1396)، «مطالعه موردی شیوه نمایش خود در کاربران صفحه اجتماعی اینستاگرام»، فصلنامه علوم اجتماعی، دوره 24، شماره 78، صص. 157-194.
وبلن، تورستین (1403)، نظریه طبقه تن‌آسا، ترجمه فرهنگ ارشاد، تهران: نشر نی.
Akçay, Erol and Ryotaro Ohashi (2024), “The floating duck syndrome: biased social learning leads to effort–reward imbalances”, Evolutionary Human Sciences, Vol. 6, e22.
Esping-Andersen, Gøsta (1990), The Three Worlds of Welfare Capitalism, Princeton: Princeton University Press.
Gurr, Ted Robert (1971), Why Men Rebel, Princeton: Princeton University Press.
Hassan, Mahmoud, Fatima Mohammadi and Leila Karimi (2025), “Digital Identity Formation Among Iranian Youth: The Role of Social Media in Reshaping Value Perceptions”, New Media & Society, Vol. 27, No. 1, pp. 112-135.
Inglehart, Ronald and Christian Welzel (2005), Modernization, Cultural Change, and Democracy: The Human Development Sequence, Cambridge: Cambridge University Press.
Ladin, Keren, Norman Daniels and Ichiro Kawachi (2010), “Exploring the Relationship between Absolute and Relative Position and Late-Life Depression: Evidence from 10 European Countries”, The Gerontologist, Vol. 50, No. 1, pp. 48-59.