واکاوی الگوی مبارزاتی دانشجویان در انقلاب اسلامی از تقابل تا کنش مدنی با اتکا بر نظریه گذار مسالمت‌آمیز جین شارپ

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران

2 گروه علوم سیاسی ،واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران

3 گروه علوم سیاسی، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران

4 گروه علوم سیاسی،واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران

چکیده
جنبش دانشجویی ایران در آستانۀ انقلاب اسلامی ۱۳۵۷، دستخوش دگردیسی راهبردی از مبارزۀ مسلحانه به مقاومت مدنی شد. با وجود پیشینۀ قریب به دو دهه کنش‌های چریکی در میان دانشجویان، مسئلۀ محوری پژوهش، تبیین این گذارِ بنیادین است که نیازمند شناسایی عواملی بوده که در تعامل با یکدیگر، زمینه‌ساز تغییر الگوی مبارزاتی شده‌اند.
پرسش اصلی پژوهش آن است که «کدام عوامل و سازوکارهایی موجب تغییر الگوی مبارزاتی جنبش دانشجویی از کنش رادیکال و مسلحانه به مقاومت مدنی و غیرخشونت‌آمیز در سال‌های پایانی دوران پهلوی گردید؟» برای پاسخ، روش تحقیق تاریخی‑تحلیلی با تکیه بر منابع کتابخانه‌ای به کار گرفته شده و داده‌ها در چارچوب نظری «مقاومت مدنی» جین شارپ و رویکرد ساختاری‑کارگزاری تحلیل شده‌اند.
یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که سه دسته عامل : ناکامی گروه‌های چریکی در جلب حمایت توده‌ای ؛ گسترش جامعۀ مدنی و نهادهای واسط (روحانیت مبارز، روشنفکران دینی، بازاریان و کارگران) ؛ و تغییر در گفتمان مسلط دانشجویی تحت تأثیر آرای روشنفکرانی چون دکتر شریعتی و تجربۀ کنش‌های نمادینی همچون «شب‌های شعر گوته» در این گذار نقش تعیین‌کننده داشته‌اند. جنبش دانشجویی با به‌کارگیری سه راهبرد شارپ – اعتراض و ترغیب (تظاهرات)، عدم‌همکاری (اعتصابات و تحصن‌ها) و مداخلۀ غیرخشونت‌آمیز (تبدیل دانشگاه به پایگاه اپوزیسیون) – توانست الگوی مبارزاتی خود را به کنش جمعی فراگیر تبدیل نماید.
نتایج حاکی از آن است که گذار راهبردی جنبش دانشجویی، نه یک تغییر تاکتیکی مقطعی، بلکه حاصل تحول هم‌زمان در سه سطح «کارگزاران» (شکست تجربۀ چریکی)، «نهادها» (گسترش جامعۀ مدنی) و «گفتمان» (نفوذ اندیشۀ دینی اصلاح‌طلبانه) بوده است. بدین‌ترتیب، پژوهش حاضر نشان می‌دهد که پاسخ به پرسش فوق، از طریق تبیین تعامل پیچیدۀ «ناکامی راهبرد پیشین»، «تغییر فرصت‌های سیاسی» و «بازتعریف هویتی» کنشگران، در چارچوب نظریۀ مقاومت مدنی امکان‌پذیر است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

An Analysis of Student Activism Patterns in the Islamic Revolution: From Confrontation to Civil Action Based on Gene Sharp's Theory of Peaceful Transition

نویسندگان English

adel tamimi 1
Shiva Jalalpour 2
Fereydoun Akbarzadeh 3
Hossein Karimifard 4
1 , Department of Political Science,Ahv.C., Islamic Azad University, Ahvaz, Iran.
2 Department of Political Science, Ahv.C., Islamic Azad University, Ahvaz, Iran
3 Department of Political Science, Ahv.C., Islamic Azad University, Ahvaz, Iran.
4 Department of Political Science, Ahv.C., Islamic Azad University, Ahvaz, Iran.
چکیده English

On the eve of the 1979 Islamic Revolution, the Iranian student movement underwent a strategic transformation from armed struggle to civil resistance. Despite nearly two decades of guerrilla activities among students, the central research problem lies in explaining this fundamental transition. The main research question is: "What factors and mechanisms caused the student movement's pattern of struggle to shift from radical armed action to nonviolent civil resistance in the final years of the Pahlavi era?" To address this, a historical-analytical method has been employed, drawing on library sources, while data have been analyzed within Gene Sharp's "civil resistance" framework and the structural-agency approach.
The findings reveal three key factors: the failure of guerrilla groups to gain mass support; the expansion of civil society and intermediary institutions (clergy, religious intellectuals, bazaar merchants, and workers); and the transformation of student discourse under the influence of Shari'ati's ideas and symbolic practices such as the Goethe Nights. By employing Sharp's three strategies—protest and persuasion, non-cooperation, and nonviolent intervention—the movement succeeded in transforming its pattern of struggle into inclusive collective action.
This strategic transition was not a tactical adjustment but rather the outcome of simultaneous transformations at three levels: agents (guerrilla failure), institutions (civil society expansion), and discourse (reformist religious thought). The study demonstrates that answering the research question is possible through explaining the complex interplay of prior strategic failure, changing political opportunities, and identity redefinition within the civil resistance framework

کلیدواژه‌ها English

Civil Society
Student Movement
Islamic Revolution
Gene Sharp
Nonviolent Struggle