فصلنامه علمی پژوهش‌های انقلاب اسلامی

چکیده مسئله‌ فرهنگ از دیرباز یکی از اولویت‌های رهبران سیاسی بوده است. اهمیت این موضوع تا بدانجا است که بسیاری از رویه‌های دفاعی کشورها در مواجهه با بیگانگان نیز در ارتباط با این مفهوم رُخ‌نمایی می‌کند. این امر در جامعه‌ای چون ایران عمدتا رنگ-وبویی دینی به خود می‌گیرد. مصداق این مساله در مفهوم «تقوای فرهنگی» متجلی شده است. مفهومی که در آموزه‌های رهبران سیاسی ج.ا.ایران قابل ردگیری است. این مقوله که در تقابل با مفاهیمی چون «تهاجم فرهنگی»، معنای خود را بازمی‌یابد، به نوعی از «خودمراقبتی» اشاره دارد که تقویت آن باعث مصونیت جامعه در برابر تهاجمات فرهنگی بیگانگان می‌گردد. تبیین مختصات این موضوع در اندیشه آیت‌الله خامنه‌ای بر اساس مدل سه‌لایه‌ای اِدگار شاین مساله اصلی این نوشتار را تشکیل داده است. از آنجایی که به باور شاین مقوله فرهنگ پدیده‌ای چندسطحی است و در بین سطوح فرهنگ رابطه علّی و معلولی برقرار است؛ بدین صورت که لایه‌‌های بیرونی فرهنگ متأثر از لایه‌های درونی آن می‌باشد؛ بدین‌سبب تقوای فرهنگی در اندیشه رهبری نیز به صورت چند سطحی واکاویده شده است. در این پژوهش با استفاده از روش تحلیل مضمون، مختصات تقوای فرهنگی در اندیشه آیت‌الله خامنه‌ای در سه سطح‌ درونی(جهان‌بینی: توحید، ‌نبوت، امامت، معادباوری، اعتقاد به هدفمندی ‌خلقت ‌انسان)؛ ‌میانی(ارزش‌ها و باورها: عدالت‌محوری، تمرکز بر نظام خانواده به عنوان بنیان فعالیت های فرهنگی، دشمن‌شناسی و نفی نگاه اشرافی) و بیرونی(مصنوعات و رفتارها: استفاده بهینه از ابزارهای فرهنگی، ترویج وگسترش رفتار های اخلاقی در جامعه) تبیین شده است.

چکیده اشغال سریع ایران در جنگ جهانی دوم و شکست برق‌آسای ارتش رضا شاه یکی از موضوعات مهمی است که به جهات مختلف آثار زیادی بر روندهای شکل‌دهنده به تاریخ معاصر ایران گذارده است. به نظر می-رسد در نتیجه همین تاثیر بود که محمدرضا شاه با صرف هزینه‌های بالا و گاهاً غیرقابل‌توجیه در تجهیز قوای نظامی تلاش کرد تا بزرگ‌ترین ارتش منطقه را شکل دهد. در راستای همین اقدامات بود که توصیفاتی چون «پنجمین ارتش دنیا»، «بزرگ‌ترین نیروی دریایی خلیج فارس»، «پیشرفته‌ترین نیروی هوایی خاورمیانه»، «قدرت نظامی اول منطقه» و نظایر آن به شاه‌بیت حکومت محمدرضا شاه و طرفدارانش تبدیل شد. ادعایی که با گذشت چندین سال از انقلاب اسلامی همچنان هم توسط طرفداران حکومت پهلوی به گونه‌ای مطرح می‌شود که گویا پیروزی انقلاب اسلامی مانعی در برابر رسیدن ارتش ایران به جایگاه‌های یاد شده بوده است. همین موضوع سنجش قدرت واقعی ارتش محمدرضا شاه پهلوی را به یکی از موضوعات مهم حوزه تاریخ معاصر ایران تبدیل می‌کند. پُرواضح است که بررسی دقیق این موضوع می‌تواند اولاً؛ خلاء‌های مهمی از تاریخ معاصر و انقلاب اسلامی را باز نماید و ثانیاً؛ تصور جای اُفتاده برای بخشی از جامعه ایرانی مبنی بر جایگاه والای ارتش شاهنشاهی ایران را بکاود. سنجشی که به دلیل عدم وجود نبردی گسترده و کلاسیک در آن مقطع هیچگاه صورت نگرفت. بر اساس همین ضرورت، در این مقاله تلاش شده تا با استفاده از رهیافت سنجش ورودی/قابلیت تبدیل استفان بیدل، ادراکی دقیق از این موضوع حاصل شود. بر اساس یافته‌های این مقاله شاخص‌ها و آمارهای ارائه‌شده توسط حکومت پهلوی درباره توان ارتش که عمدتاً در حوزه «تک معیارها» قرار داشته به دلیل وجود نوعی عدم توازان در منابع ورودی چندان قابل‌اعتنا نبوده و در سوی دیگر و از منظر قابلیت تبدیل(کسب توان و کارایی نظامی از منابع ورودی) ارتش شاهنشاهی دارای مشکلات اساسی بوده است.

چکیده یکی از مسائل مهم در حکمرانی دینی، مسئلۀ الزام شهروندان به رعایت شریعت از سوی دولت اسلامی است. به همین خاطر، دیدگاه‌های متعدد و متفاوتی در رابطه با این مسئله شکل گرفته است. از جملۀ آنها، دیدگاهی است که الزام شهروندان به شریعت را وظیفۀ دولت اسلامی می‌داند. این دیدگاه، همان‌گونه که دولت اسلامی را نسبت به رفاه شهروندانْ مسئول، و تأمین رفاه شهروندان را وظیفۀ آن می‌داند، دولت اسلامی را در برابر شریعت شهروندان نیز مسئول دانسته، تلاش آن را برای تحقق شریعت در جامعه به بهترین شکل ممکن، ضروری می‌داند. برای اثبات اینکه دولت اسلامی نسبت به شریعت شهروندان مسئول است، ادلۀ بسیاری ارائه شده است که از جملۀ آنها، استناد به ادلۀ وجوب امر ‌به ‌معروف و نهی‌ از ‌منکر است. در این مقاله، مستند به منابع معرفت‌شناختی شیعی، این استناد، و اشکالات طرح‌شده دربارۀ آن، مورد بررسی قرار گرفته، و با توجه به ادلۀ امر‌ به ‌معروف و نهی ‌از ‌منکر، محدودۀ دخالت دولت اسلامی در زمینۀ الزام شهروندان به شریعت، تبیین شده است.

چکیده ابتنای انقلاب اسلامی ایران بر نگرشی تمدن‌سازانه تجویزهای معناداری را برای سیاست خارجی ج.ا.ایران ترسیم نموده است. در صورت توجه سیاستگذاران به این موضوع سیاست خارجی ایران در قبال کشورهای مختلف جهان به ویژه قدرت‌های شرق و غرب از چارچوبی مشخص برخوردار می‌شود. در این چارچوب نوع مناسبات جمهوری اسلامی با قدرت‌های جهان نیز متفاوت خواهد بود. بر این مبنا نگاه به قدرت نوظهوری چون چین در قیاس با کشورهایی چون آمریکا یکسان نیست. اگرچه این تفاوت نگاه تغییری در اصول و اهداف سیاست خارجی ج.ا.ایران ایجاد نمی‌کند، اما منطقاً بهره‌مندی از ظرفیت‌های فراوان قدرت نوظهوری چون چین که برخلاف ایالات متحده سابقه سلطه‌گری‌ خاصی در ایران ندارد، اولویت پیدا می‌کند. موضوع مهمی که با توجه به عملیاتی شدن برنامه ۲۵ ساله همکاری‌های مشترک ایران و چین حائز اهمیت است. مسئله اساسی در این رابطه آن است که با توجه به غلبه نگرش‌های فرهنگی در اندیشه سیاسی بنیانگذار جمهوری اسلامی در تحقق اهداف تمدنی انقلاب اسلامی، سیاست خارجی ج.ا.ایران در قبال چین از چه اولویتهای نرم‌افزارانه‌ای باید برخوردار باشد؟ پُر واضح است که غفلت از این امر می‌تواند تهدیدآفرین باشد. این پژوهش با چنین دغدغه‌ای تلاش خواهد کرد تا ضمن بازخوانی و تبیین چارچوب‌های تمدن‌سازانه مدنظر بنیانگذار انقلاب اسلامی ایران، بایسته‌های نرم‌افزارانه سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در مواجهه با چین را تبیین نماید. برای تحقق این هدف تلاش شده تا با بهره‌مندی از مولفه‌های قدرت نرم علاوه بر تبیین ظرفیت‌های فرهنگی-تمدنی ایران اسلامی در کشور چین به تجویز اولویتهای سیاست خارجی تمدن‌گرایانه جمهوری اسلامی ایران اشاره شود. در این پژوهش گردآوری داده‌ها به شیوه کتابخانه‌ای صورت پذیرفته است. این پژوهش از منظر هدف کاربردی و از منظر ماهیت توصیفی –تحلیلی است.

چکیده یکی از محورهای مهم «بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی» توجه به «گذشته» برای برداشتن «گام‌های استوار در آینده» است. موضوعی که در حوزه‌های مختلف به خصوص روابط خارجی مورد تاکید بوده است. مروری بر متن بیانیه نشان می‌دهد، تاکید بر تداوم و تشدید «عزت ملی و مرزبندی با دشمن» در گام دوم انقلاب در اصل ناظر بر پایه‌های این امر است که در محورهایی چون «ایستادگی روزافزون در برابر قلدران و زورگویان و مستکبران جهان» در گام نخست انقلاب گذارده شده است. از آنجائیکه تداوم تقابل با نظام سلطه یکی از رسالت‌های جمهوری اسلامی ایران در گام دوم انقلاب است، استفاده از تجربیات گذشته امری ضروری است. با توجه به اینکه بهره‌مندی جمهوری اسلامی ایران از سیاست بازدارندگی شبکه‌ای محور اصلی تقابل با رژیم صهیونیستی به عنوان اهرم اصلی نظام سلطه در منطقه غرب آسیا در طول چهار دهه اول انقلاب بوده، لذا در این مقاله با کاربست روش توصیفی–تحلیلی، پس از تبیین نظری نوع نقش‌آفرینی حزب‌الله لبنان به عنوان یک الگوی موفق در این سیاست، پیشنهاداتی برای سیاست خارجی جمهوری اسلامی در گام دوم ارائه شده است.

چکیده      یکی از سطوح مهم امنیت، امنیت ملی است؛ مسئله مرجع امنیت ملی نیز دارای جایگاه مهمی در نظریات امنیتی خواهد بود. از آنجا که اسلام دینی جامع و در همه ابعاد زندگی انسان، صاحب نظریه است، سؤال این است که نظر اسلام در مورد مرجع امنیت ملی چیست. برای پی‌بردن به ایده شریعتِ اسلامِ راستین، باید از مسیر فقه شیعه گذر کرد. یکی از فقهای امامیه آیت‌الله خامنه‌ای است که دارای جایگاه منحصربه‌فرد اجتماعی و سیاسی بوده؛ لذا اندیشه فقهی ایشان دارای پشتوانه عظیم چنین تجربه‌ای است. مسئله‌ی مقاله حاضر، چیستی مرجع امنیت ملی از منظر فقهی آیت‌الله خامنه‌ای است. این پژوهشِ بنیادی و اکتشافی در صدد است با روش استنباط استنادی، سخنان و مکتوبات رهبر انقلاب را بررسی نموده؛ با ملاک‌هایی نظیر تصریح، تأکید، تکرار و ...، مرجع امنیت ملی را از بین مهم‌ترین موضوعات امنیتی، به‌دست آورد. ازآنجاکه محور امنیت در این نوشتار، انسان و حقوق اوست، شاکله بحث بر اساس تقسیم به حقوق متصل بنیادین و حقوق متصل روبنایی و حقوق منفصل طراحی گردیده و بر طبق یافته‌های تحقیق حاضر، از بین سه مورد مذکور به ترتیب سه موضوع اسلام، ثبات کشور و استقلال، دارای اهمیت بیشتر بوده و از بین این موارد، اسلام، چه در قالب ایمان و باور ملی و چه ایدئولوژی نظام سیاسی، دارای اولویت بیشتر و مرجع امنیت ملی از منظر رهبر انقلاب اسلامی است و دو موضوع دیگر نقشی مقدمی و اجتناب‌ناپذیر نسبت به آن دارند.

چکیده گذار از سیاست خارجی وابسته به سیاست خارجی مستقل را باید از اصلی­ترین نتایج انقلاب اسلامی ایران به­شمار آورد. امری که صراحتاً در متن قانون اساسی ج.ا.ایران بدان تصریح شده است. تاکید رهبران انقلاب اسلامی بر استمرار تام و تمام این سیاست آثار و پیامدهای متعددی داشته است. فارغ از آثار مثبت اتخاذ این سیاست نباید از هزینه­های پرداخت­شده برای دنبال نمودن این رفتار غفلت شود. جنگ تحمیلی هشت ساله و تحریم­های همه­جانبه علیه ملت ایران تنها دو مورد از هزینه­های استقلال­طلبی جمهوری اسلامی ایران در طی این چند دهه بوده است.در این پژوهش با بهره­‌مندی از روش توصیفی - تحلیلی ضمن جمع­‌آوری اطلاعات به شیوه‌ کتابخانه­‌ای تلاش شده تا پس از تبیین چارچوب سیاست خارجی مستقل بر اساس متن قانون اساسی ج.ا.ایران به بررسی ادعای خود مبنی بر سیاست خارجی مستقل ایران در دوران امیرکبیر پرداخته شود. بدین منظور با پیروی از این دیدگاه که سیاست خارجی کشورها دنباله سیاست داخلی آن­ها است، تلاش شده تا مسئله استقلال به عنوان یک مفهوم غالباً مربوط به سیاست خارجی هم در متن قانون اساسی و هم در سیاست­های اصلاح طلبانه امیرکبیر در سه بعد سیاسی، اقتصادی و فرهنگی مورد بررسی قرار گیرد.

چکیده سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در دوره ریاست جمهوری حسن روحانی در مقایسه با دوره ریاست احمدی‌نژاد دچار تغییرات اساسی شد. غلبه گرایش‌های عملگرایانه و محافظه­کارانه بر گرایش‌های آرمانگرایانه و انقلابی را باید اصلی‌ترین نمود این تغییر به شمار آورد. از آنجائی‌که این تغییر رویکرد در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران پدیده جدیدی نیست، بررسی این موضوع آثار مهمی بر درک و فهم بهتر سیاست خارجی ایران می‌گذارد. بر همین اساس بررسی چرایی این مسئله هدف اصلی این مقاله است.
بر اساس ادعای این مقاله، این تغییر اساسی در حوزه سیاست خارجی بیش از هر چیز به تغییر در تعریف مفهوم منافع ملی باز می‌گردد. تغییر و تحول این مفهوم به عنوان جوهر اصلی سیاست خارجی زمینه‌ساز تغییر در اولویت‌ها، جهت‌گیری‌ها و راهبردهای یک کشور در تعامل با محیط خارجی است. در اینجا تلاش شده است تا با در نظر داشتن سه مفهوم تغییر نخبگان، نوع برداشت از هویت ملی و تحولات ساختاری، چرایی
درک متفاوت از منافع ملی در دوره‌ای خاص از سیاست خارجی ج. ا. ایران را مورد واکاوی قرار دهیم. بنابراین شناخت نوع اثرگذاری مفاهیم سه‌گانه بر منافع ملی یک کشور به عنوان چارچوب مفهومی و بررسی نوع اثرگذاری آن بر تکوین سیاست خارجی دولت­های احمدی­نژاد و روحانی بخش‌های اصلی این مقاله را تشکیل داده است.