فصلنامه علمی پژوهش‌های انقلاب اسلامی

چکیده هدف: مقاله حاضر درصدد پاسخ­گویی به این سوال است که علما و مراجع شیعه از نظر فکری و عملی چه نقشی در پیدایی و پیروزی انقلاب مشروطه داشتند.
روش: این تحقیق متکی بر روش جامعه شناختی است. این بحث از نقطه نظر جامعه شناسی سیاسی با تکیه بر نقش نیروهای اجتماعی تأثیرگذار در انقلاب­ها به صورت تحلیلی و توصیفی تبیین گردیده است.
 یافته: بررسی­ها نشان می­دهد که علما و مراجعه شیعه از نیروهای اجتماعی صاحب نفوذ از نقش فکری و عملی تأثیر گذار در انقلاب مشروطه برخوردار بوده است.
 نتیجه گیری: از این تحقیق روشن می­شود ک علمای شیعه در ایجاد انگیزش­های انقلابی و آگاهی بخشی به توده­های مردم در مبارزه با استبداد داخلی و سلطه بیگانگان نقش رهبری را برعهده داشته­اند و ماندگارترین و قابل توجه­ترین تجربه از مداخله در امور سیاسی آن روز از خود به نمایش گذاشتند.
 
 

چکیده این مقاله بر آن است با تمرکز بر موضوع صدور انقلاب و الگوبخشی انقلاب اسلامی، به این سوال بپردازد که مؤلفه‌­های مهم در الگوبخشی انقلاب اسلامی نسبت به کشورهای جهان کدام­‌اند؟ برای پاسخ به این سؤال، ابتدا بایستی مفاهیمی مانند غیریت انقلاب اسلامی (استکبار)، عمق استراتژیک انقلاب اسلامی، استکبارستیزی، مستضعفین (مخاطبین انقلاب اسلامی)، بر اساس نگاه آیت ‌الله خامنه‌­ای (مدظله) تبیین شود. پس از تبیین این مفاهیم اصلی، به سه حوزه­‌ی الگوبخشی پرداخته می‌­شود که باید به عنوان مسائل انقلاب اسلامی با اهتمام به آنها، زمینه­‌های صدور و افزایش نفوذ انقلاب مطالعه شود. انقلاب اسلامی با دارا بودن مؤلفه‌­هایی مانند الگوی هویت اسلامی، الگوی استکبارستیزی و الگوی ایران قدرتمند، می‌­تواند با نقش‌­آفرینی یک نظام سیاسی الگو و مثالی بر روی سایر کشورهای جهان اثرگذار باشد. این مقاله با تأکید بر این سه مؤلفه سعی دارد به طور دقیق به جزئیات و دقایق این محورها بپردازد. در این پژوهش از روش داده ‌بنیاد برای پالایش و برداشت از متون و سخنرانی‌­های رهبر انقلاب استفاده شده‌است؛ اما سعی شده با راهکارهایی مانند مصاحبه‌­ی نخبگانی و جستجوهای کلید‌واژه‌­ای و پژوهش­‌های مرتبط، معایب و کاستی­‌های این روش جبران شده و پژوهش متقنی تهیه شود. همچنین سعی شده با مطالعه­‌ی تمام آثار و بیانات معظم ‌له، ساختار و چینش مفهومی متقنی، درباب موضوع پژوهش استخراج شود.
 

چکیده در طول حیات 72 ساله نظام مشروطه ایران (1285 – 1357 ش)، 24 دوره مجلس شورای ملی تشکیل شد. با احتساب مجلس دوره پنجم، که به‌ انقراض قاجاریه و انتقال سلطنت ایران به‌ سلسله پهلوی رأی مثبت داد، انتخابات 20 دوره اخیرِ مجلس در زمان سلطنت رضاشاه و محمدرضاشاه پهلوی برگزار شد. در مقاله پیشِ رو، آراء انتقادی امام خمینی در موضوع برگزاری انتخابات و جایگاه مجالس شورای ملی در دوره رضاشاه و محمدرضاشاه پهلوی، مورد بررسی قرار گرفته است.
هدف پژوهش، تبیین فرایندی است که، دلایل حقوقی - قانونی مخالفت‌­ها و انتقادات امام خمینی با سازوکار انتخابات و موقعیت مجالس شورای ملی آن روزگار را توضیح می‌­دهد.
پژوهش حاضر به‌ روش بررسی تاریخی و آزمون نظریه انتقادی، که رویکرد بنیادین آن «فرایند آشکار کردن شکاف و اختلاف میان هدف درونی و واقعیت بیرونی یک پدیده» است، به‌ تحلیل و ارزیابی دیدگاه­های امام خمینی مبنی بر مقایسه جایگاه انتخابات و مجلس شورای ملی در قانون اساسی مشروطه و موقعیت آن در عرصه عمل سیاسی می‌­پردازد.
یافته‌­های پژوهش سودمندی نظریه انتقادی برای تبیین آراء انتقادی امام خمینی در موضوع انتخابات و مجالس شورای ملی را تأیید می‌­کند؛ به‌ دلیل اعمال ‌نفوذ مقام سلطنت و قوه مجریه، میان جایگاه انتخابات و مجالس شورای ملی در قانون اساسی با موقعیت آن در عرصه عمل سیاسی تعارضی بنیادین شکل گرفته بود.
 

چکیده مطالعه اندیشه نخبگان انقلاب اسلامی ایران و نخبگان اسلام­گرای ترکیه به دلیل پیشینه تمدنی دو کشور در تاریخ اسلام بسیار مهم و ارزنده است. کشور ترکیه به دلیل خلافت ششصدساله امپراتوری عثمانی و ایران زمین به خاطر نقش بارز اندیشمندان و ایرانیانیان در بسط آرمان­های اسلامی در انحا عالم مهم است؛ فلذا ما در این تحقیق تلاش کردیم تا تاثیرات نخبگان انقلاب اسلامی ایران بر نخبگان اسلام­گرای ترکیه را مورد واکاوی قرار دهیم. این تحقیق با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی و با بهره­گیری از رویکرد تطبیقی به دنبال پاسخ به این پرسش اصلی است که نخبگان انقلاب اسلامی ایران چه تاثیری بر نخبگان اسلام­گرای ترکیه داشته­اند؟ مقایسه تفکر این اندیشمندان نشان­دهنده تاثیرگذاری فراوان اندیشمندان انقلاب  اسلامی ایران بر نخبگان اسلام­گرای ترک است؛ به گونه­ای که آنها در مباحث مربوط به جامعیت دین اسلام و اسلام سیاسی فراگیر، تلاش برای همگرایی در جهان اسلام، توجه به مولفه جهاد به شدت از اندیشه­های نخبگان ایرانی تاثیر پذیرفته­اند. همچنین دقت در زمینه­های پذیرش دموکراسی و آزادی در اسلام از دیگر دیدگاه­های نخبگان انقلاب اسلامی ایران است که بر  نخبگان اسلام­گرای ترکیه  تاثیر گذاشته است.
 

چکیده پیروزی انقلاب‌اسلامی ایران نتیجه‌­ی توانمندی رهبری بی­‌نظیر امام‌خمینیv در بسیج نیروهای مذهبی و در همان زمان توان تاثیرگزاری بر گروه‌­های غیر مذهبی و ملی - مذهبی در پذیرش رهبری مقتدرانه و انسجام بخش بود. توانمندی بسیج مردمی ایشان چنان مقتدرانه و مدبرانه بود که همه گروه‌­های سیاسی ناچار به پذیرش این رهبری شدند و نفوذ کلام ایشان در جامعه و گروه‌­های سیاسی سبب شد تا همگان خود را با ایشان هماهنگ سازند و از این‌ رو امام نقش بی‌نظیری در فرآیند پیروز انقلاب ‌اسلامی ایفا کردند. تمامی نیروهای نهفته در بستر سیاسی - اجتماعی ایران که دست ‌کم از دوران مشروطیت انباشت و رشدشان آغاز شده بود و از این‌ نظر تا حدودی به‌ سازماندهی و انسجام رسیده بودند ناچار شدند از این طوفان انقلابی که امام آغاز کرده بودند تبعیت کنند و به ‌همین دلیل، این انقلاب بدون رهبری بی­‌بدیل و فرهمند امام خمینیv به نتیجه نمی­‌رسید. پژوهش پیش­‌رو در پی واکاوی و بازنمایی گفتمان بسیچ­‌گرای رهبری و مدیریت امام خمینیv در جریان انقلاب ‌اسلامی و توان غلبه آن بر گفتمان­‌های رقیب، لیبرال (ملی - مذهبی) و چپ (مارکسیستی - لنینیستی) است. بر اساس فرضیه­‌ی پژوهش، شیوه­‌ی مفصل­‌بندی گفتمان سیاسی، اجتماعی و پرکتیس گفتمانی امام‌ خمینی چنان بود که موفق شد ضمن به‌ حاشیه‌­رانی گفتمان‌­های رقیب که سال‌­ها در جامعه‌­ی ایران فعال بودند و در کنار آن برجسته‌­سازی گفتمان خودی، بیشترین حد از قابلیت دسترسی و اعتبار را برای آن فراهم آورده و خوانش ایشان از گفتمان سیاسی اسلام‌­گرا را به ‌عنوان گفتمان اصلی در جریان انقلاب ‌اسلامی هژمونیک سازد. بدین ‌ترتیب، گفتمان امام‌خمینیv در بسیج سیاسی مردم و تحقق انقلاب از گفتمان نخبه­گرای گروه­‌ها و روشنفکران ملی­‌گرا، نهضت ‌ملی و چپ­‌های غیرمذهبی و مذهبی، به‌ دلیل استحکام مفصل­‌بندی گفتمانی و پرکتیس اجتماعی یعنی تطابق با شرایط جامعه اسلامی ایران و اندیشه‌­های عقیدتی و ایمانی مردم و وجود نهادهای قدرتمند مذهبی و در مقابل عدم وجود این شرایط در گروه‌­های رقیب، نقش بارزتری ایفا کرده است.
 

چکیده سوالی اصلی این پژوهش این است که آیا شبهات ادعایی اکبر ثبوت به آخوند خراسانی صحت داشته و قابلیت استناد دارد؟ بر این اساس، این پژوهش چگونگی روایت مطالب، ارتباط این نوع مطالب با نوع متون متقن مستند و ارتباط با نوع رفتار و کنش سیاسی صادره از آخوند خراسانی و کیفیت مطالب ایراد شده با زمینه و زمانه زیستی و اجتماعی آخوند با رویکرد توصیفی تحلیلی و از میان داده­های کتابخانه­ای بررسی می­شود.
نتیجه این پژوهش عدم صحت استناد مطالب ادعایی اکبر ثبوت به آخوند خراسانی بوده و اینکه وی یکی از شخصیت­هایی است که در حوزه فکر و عمل به اندیشه ولایت فقیه گرایش دارد.
 

چکیده این مقاله به تاریخ معاصر ایران می­‌پردازد و با توصیف شرایط اجتماعی و سیاسی ایران از دوران قاجار تا پیروزی انقلاب اسلامی، توضیح می‌­دهد چگونه زبانی که در سیاست به کار می‌­رفت دچار تغییرات اساسی و تحولات بنیادی شد و این تغییرات چه تأثیر عمیقی بر زندگی فردی و اجتماعی ایرانیان بر جای گذاشت. به طوری که با تغییر زبان سیاسی، تحولات ژرفی در نگاه مردم به زندگی، شیوه زیست آنها، الگوی اندیشیدن آنها و در یک کلام در سرشت و سرنوشت آنها ایجاد و به انقلابی عظیم تحت رهبری شخصیتی مقتدر و زعیمی عالیقدر منجر شد. همچنین تأثیر تاریخ و سنت و زبان را بر اندیشه و وجود انسانها مورد بررسی قرار داده، توضیح می‌­دهد چگونه با برجسته کردن برخی نمادها توسط روشنفکران و روحانیان و احیای برخی جنبه‌­های سنت، فرهنگ دینی جامعه دچار تحول شد و زندگی مردم را متحول ساخت.
 
 

چکیده امام خمینی در آستانه پیروزی انقلاب، به فکر راه­‌اندازی شورایی ائتلافی از نیروهای مبارز برآمد که با سرعت عمل و تدبیر انقلابی، اوضاع را کنترل نماید. تشکیل شورای انقلاب، صورت عملی این فکر بود. این شورا در حوزه تقنینی، اجرایی و قضایی فعالیت­های مختلفی داشت به گونه­ای که در مقاطعی بحرانی، مهم­ترین رکن اجرایی کشور در کنار دیگر وظایفش شناخته می­شد. لذا این پرسش اصلی وجود دارد که: شورای انقلاب در دوره انتقال قدرت در فرایند نظام­‌سازی جمهوری اسلامی، چه کار ویژه‌­هایی را عهده­دار بوده؟ شورا، برای عقیم گذاردن بی­نظمی‌ و هرج و مرج طلبی در دوره انتقال قدرت، قانونگذاری، باگزینه پیشنهادی نخست وزیری دولت موقت و تحولات بعدی، بسترشکل­گیری قوه مجریه و با تاسیس دادگاه-های انقلاب و دیوان عالی قضایی، سیستم قضایی انقلابی را ساختار بخشید.
بنا بر اهمیت موضوع، این پژوهش، کوششی است در جهت بازشناخت فلسفه شکل­گیری، تاریخچه، کارویژه وکارکردهای شورای انقلاب.این شورا، در عمر هفده ‌ماهه خود، هم چون اتاق فکر انقلابیون مذهبی، کانون تصمیم­سازی و مرجع تصمیم­گیری اساسی در مهار بحران­‌ها بود و اقدامات سرنوشت­سازی در راستای نظام­سازی انجام داد. داده­‌های پژوهش با روش کتابخانه­‌ای و به شیوه توصیفی – تحلیلی و با رعایت سیر تاریخی وقایع، مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است.
 

چکیده انقلاب اسلامی ایران در طول عمر37ساله‌­ی خود مشکلات و مسائل گسترده­‌ای را تجربه کرده است و برای ادامه‌­ی خود نیازمند آن است که به بازبینی مشکلات و موانع پرداخته و خطرات و صدمات فرا روی آن  در آینده بازشناسی شود تا ناامنی­های فراروی آن نتوانند مانع خط و بقاء و استمرار آن شوند البته ناامنی­های هر دوره ویژگی­‌های خاص خود را  دارد و با دوره‌­های دیگر متفاوت است، بنابراین هراندازه که هدف عالی­‌تر و از دسترس دورتر باشد امکان و فساد انقلاب کمتر خواهد بود، در این میان و درمسیرحرکت، مبارزه با آفات انقلاب از مسائل مهمی است که نیروهای انقلاب باید آن را شناسایی و رفع کنند، بدون تردید هر کشوری پس از انقلابی که در آن شکل می­‌گیرد، با چالش­‌ها و ناامنی­هایی مواجه می­‌شود و کشور ایران هم از این امر مستثنی نیست. انقلاب اسلامی را ناامنی­هایی از درون و بیرون تهدید می‌­کنند که منجر به افول آن گردد. نگارنده درصدد است با توجه به رویکرد تحلیلی – توصیفی و با استفاده از روش اسنادی، ناامنی­های فرهنگی - سیاسی پیش روی انقلاب اسلامی ایران را بر اساس اندیشه‌­های امام خمینیv و آیت ‌الله مطهری، موردبررسی قرار دهد و سؤال پژوهشی این‌که ناامنی­های فرهنگی - سیاسی که آینده‌­ی انقلاب اسلامی ایران را تهدید می­‌کنند کدامند؟ و امام خمینیv و آیت‌ الله مطهری در رابطه با این ناامنی­ها چه دیدگاهی دارند؟ یافته‌­های پژوهش این ‌که ناامنی­های پیش روی انقلاب اسلامی ازلحاظ فرهنگی و سیاسی موارد گسترده‌­ای را در برمی‌­گیرد و انقلاب اسلامی ایران اگر به دنبال اقتدار و پایداری است باید این ناامنی­ها را شناسایی کند و در مرحله­‌ی بعدی درصدد صیانت از آنها برآید.
 

چکیده سؤال اصلی این پژوهش آن است که چالش­‌های سیاسی داخلی  فراروی انقلاب اسلامی در اندیشه امام خمنیی v کدامند؟ برای پاسخ به این سؤال اندیشه سیاسی امام در چارچوب نظریه بحران اسپریگنز مورد بررسی قرار گرفت که دارای چهار مرحله می­باشد : مشاهده بی­‌نظمی و بحران، تشخیص علل، تصویر جامعه ‌آرمانی و ارائه راه­حل و درمان درد. بر اساس یافته­های پژوهش،  ازمشکلات و بحران‌­های اصلی انقلاب اسلامی در بعد داخلی که می­‌تواند انقلاب و نظام اسلامی را از جانب قوای سه‌­گانه که از ارکان نظام محسوب می­‌شوند مورد آسیب و صدمه قرار دهد می­‌توان به تضعیف و تخریب یکدیگر، عدم استقلال و قاطعیت در عمل، عدم قانون‌­گرایی و توجه به قانون اشاره نمود. عمل نکردن به اسلام و احکام آن (منطبق نبودن عملکردها با احکام اسلامی، ناکارآمدی نظام سیاسی، عدم مشروعیت و مقبولیت نظام سیاسی، در به‌ وجود آمدن این بحران­ها را  می­‌توان مهم­‌ترین و اصلی­ترین علل و عوامل این بحران‌­ها و چالش-‌ها دانست. آرمان مطلوب امام خمینی برای از بین بردن این مشکلات، یک جامعه­‌ی آرمانی است که در آن برقراری عدالت اجتماعی، کسب استقلال و قاطعیت، برقراری قانون و حفظ مقررات اسلامی شکل گیرد. در آخر نیز امام خمینیe این راه‌­حل­ها را برای رفع بحران‌­ها و مشکلات بیان می­‌نمایند: عمل به اسلام و احکام اسلامی، قانون­گرایی، مردم­گرایی. این تحقیق با استفاده از روش تحلیل اسنادی، ‌اسناد و مدارک مربوط را گردآوری کرده است.