فصلنامه علمی پژوهش‌های انقلاب اسلامی

چکیده  
با توجه به اینکه گنجاندن نظریه ولایت‌فقیه در قانون اساسی در سال 1358 منجر به شکل‌گیری یک نظام سیاسی جدیدی در دوران معاصر گردیده است، مقاله پیش رو در پی ترسیم این مسئله است که چگونه اندیشه ولایت‌فقیه در قانون اساسی شکل‌گرفته است و تاریخچه تحولات ورود این اصل به قانون اساسی چیست. لذا در این باب خوانش اجمالی اندیشه ولایت‌فقیه در نگاه معمار کبیر انقلاب اسلامی و اندیشه سیاسی شهید محمدباقر صدر به‌عنوان یکی از اولین واکنش‌های رسمی به پیش‌نویس قانون اساسی ضروری می‌نماید. در مقاله پیش رو به تحولات تاریخی ورود این اصل به قانون اساسی نیز با نگاهی متفاوت پرداخته‌شده است. روش مقاله حاضر توصیفی- تحلیلی و شیوه گردآوری داده‌ها نیز کتابخانه‌ای است و در چهارچوب رویکرد تاریخ‌گرایی نوین به بررسی و آشکارسازی روابط قدرت و برساخت‌های اجتماعی و ایدئولوژیکی در این دوره تاریخی می‌پردازد و در تحلیل نهایی این ادعا را مطرح می‌سازد که اهمیت دادن به نقش افراد خاص در گنجاندن اصل ولایت‌فقیه با واقعیت موجود همخوانی ندارد.

چکیده بنا بر مدنی­الطبع بودن نوع بشر، امنیت به ‌عنوان یک مقوله فطری در طول تاریخ در ابعاد و سطوح مختلف، مورد توجه همه نظام‌ها سیاسی، ادیان، مکاتب و ایدئولوژی‌ها بوده است. تثبیت، نهادینگی و دغدغه­مندی مسئله امنیت در ابعاد و سطوح مختلف آن به‌طور اخص بعد فرهنگی در سطح جامعه، نقش غیره قابل‌انکاری در پایداری و ضرورت نظم اجتماعی، حیات سیاسی مطلوب و دست‌یابی به پیشرفت و توسعه مادی ـ معنوی در همه نظام‌های سیاسی دارد و داشته است .در این پژوهش تلاش شده است تا با روش توصیفی ـ تحلیلی و مطالعات کتابخانه‌ای ـ اسنادی با تحلیل بیانات رهبر انقلاب به واشکافی و تحلیل مقوله امنیت فرهنگی در نظام سیاسی جمهوری اسلامی ایران پرداخته ­شود. در این راستا مساعی برآن است به این سؤال پاسخ دهد که در منظومه فکری و نگاه مدیریتی مقام معظم رهبری، امنیت فرهنگی چه جایگاهی دارد؟ نسبت فرهنگ وامنیت چگونه ارزیابی می‌شود؟ یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که فرهنگ همواره در تئوری‌ها و نظریه‌پردازی‌های مدیریت اجتماعی، به عنوان محوریت و شاکله ساختاردهی و سازماندهی نظام اجتماعی مطرح بوده است، اخیراً با مطرح‌شدن پاردایم جهانی‌شدن فرهنگ و رشد فناوری‌های ارتباطی ـ اطلاعاتی، بر اهمیت آن افزوده‌ شده است. انقلاب اسلامی ایران به‌عنوان حرکت و جنبشی فرهنگی به این مسئله به صورت ویژه توجه داشته است. در بیانات و آثار مختلف رهبر انقلاب، اغلب نابسامانی‌ها، معضلات و ناهنجاری‌­های اجتماعی، معلول اختلال و هرج مرج موجود در قرارگاه فرهنگی کشور بوده؛ از این‌رو با تکیه ‌بر مبانی هستی‌شناسی، انسان‌شناسی اسلامی، تزریق امنیت فرهنگی و برون‌رفت از وضعیت موجود با اخلاق­محوری، معنویت­گستری، عقلانیت، در قالب کار جهادی، خدمت­محوری، سبک زندگی ایرانی ـ  اسلامی، تمدن نوین اسلامی، آتش به اختیار بودن همه اقشار جامعه امکان‌پذیراست.

چکیده اینکه انقلاب ها می آیند یا آورده می شوند در نظریات مختلف ساختار گرایی و کارگزار محور پاسخ های متفاوتی یافته است . پژوهش حاضر در صدد تحلیل پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و ناکامی انقلاب 2011 میلادی مصر در لوای تقابل ساختار – کارگزار می باشد بنابر این در پاسخ به این سوال که کارگزار انقلاب اسلامی ایران چگونه از تقابل ساختار بین المللی وقت به نفع خود بهره برداری کرد و به پیروزی رسید و بالعکس برای کارگزار انقلاب مصر این توفیق موقتی بود و درنهایت شکست خورد؟ مقایسه ساختار های بین المللی هنگام وقوع دو انقلاب ایران و مصر در دو دوره زمانی متفاوت و آشنایی با نحوه استفاده از فرصت ها توسط کارگزار انقلاب در ایران و عدم توفیق پایدار کارگزار مصر از اهمیت بالایی برخوردار است که این تحقیق در صدد کالبد شکافی این مسئله می باشد .در این تحقیق در صدد هستیم بیان کنیم که چگونه کارگزاران انقلاب اسلامی ایران از قبیل رهبری، نیروهای اجتماعی و ارتش توانستند در مقابل ساختار بین الملل، نظام سیاسی مورد نظر خود تثبیت نمایند اما در مصر این توفیق حاصل نشد.

چکیده جریان فکری جماعت گرایی و نقدِ این مکتب بر آموزه های معرفتی لیبرالیسم فرصتی برای گفتمان اسلامی فراهم نموده است ، تا با تاٌکید بر آموزه های معرفتی مشترک فضایی را در چارچوب تعامل ، صلح و امنیت برای زیستِ مسلمانی مطلوب در حوزه های نظری و عملی فراهم نماید . از این منظر مفهوم عدالت مرکز ثقل این گفتمان محسوب می شود . در ذیلِ مفهوم عدالت ، مفاهیم مشترک بین دو جریان فکری اسلام و جماعت گرایی واکاوی می شود. فضیلت گرایی ، پیشینی بودن خیر ، چند فرهنگ گرایی، تبیین جایگاه سنت و ارزش‌ها، تاکید بر جماعات ، از مهم ترین گزاره هایی هستند که مبانی نظری مشترک جریان فکری جماعت گرایان و اسلام را تشکیل می دهند. این تحقیق با هدف تبیین جایگاه مفهوم عدالت در اندیشۀسیاسی اسلام ، با نگرشی تطبیقی و با روش هرمونتیک "کوینتن اسکینر" به بازخوانی و واکاوی متون می پردازد .

چکیده ز ظهور و بروز انقلاب اسلامی تا کنون شاهد چالش جدی انقلاب اسلامی با نظام سلطه آمریکا در حوزه های داخلی، منطقه ای و بین المللی می باشیم. شناخت ماهیت حقیقی مکنون در انقلاب اسلامی و همچنین آشنایی با ذات اهریمنی نظام سلطه آمریکا،‌ کمک قابل توجهی در فهم چالش میان این دو گفتمان می کند. بدین جهت در پی پاسخ به این سوال هستیم که " گفتمان واگرایی آیت الله خامنه ای با نظام سلطه آمریکا از چه مبنا و ماهیتی برخوردار است؟" لذا با استفاده از مدل تحلیل گفتمان - متأثر از نظریه‌ی اندیشمندانی چون لاکلائو و موفه- و بر مبنای روش توصیفی- تحلیلی، به بررسی موضوع پرداختیم. یافته های پژوهش حاضر حکایت از این دارند که آیت الله خامنه ای،‌در عرصه سیاست خارجی،‌ "استکبار ستیزی" را دال مرکزی انقلاب اسلامی دانسته و بر مبنای اصول سیاسی بر آمده از قرآن،‌ روایات،‌ سیره عملی ائمه معصومین و گفتار و رفتار امام خمینی(ره)، گفتمان نظام سلطه آمریکا،‌ با دال مرکزی " لیبرال دموکراسی" را خطر جدی بشریت، دیانت، جامعه و جهان دانسته و بدین جهت رویکرد واگرایانه نسبت به آن اتخاذ نموده است.

چکیده شهید مطهری به عنوان یکی از شخصیت‌های تأثیرگذارعلاوه برکنش عملی، ازنظریه پردازان اصلی در جریان انقلاب اسلامی می باشد.این متفکر بزرگ باتوجه به بستر و محیط اجتماعی و با تأثیرپذیری ازاساتید بزرگواری که ایشان از آنان تلمذ می کردند و با تسلط به مبانی فقهی وکلامی اسلامی و درچارچوب فلسفه سیاسی اسلام بنظر می رسد نوعی ساختار اجتماعی و سیاسی مطلوب در اندیشه سیاسی خودترسیم کردندکه هرچند صراحتا به آن اشاره نشده ولی می توان آن را به عنوان حکمرانی مدنظر ایشان تصور کرد.این حکمرانی برمبنای ایمان به خدا و هویت دینی ضمن آمیزش با فرهنگ اصیل ایرانی درقالب همکاری اجتماعی و حکومتی که داری ماهیتی هدفمند و سعادتگرا است، سازماندهی می شود. بنابراین سوال اصلی این پژوهش این است که حکمرانی مطلوب در اندیشه سیاسی شهیدمطهری چگونه راهبری می شود؟ یافته های این پژوهش با روش هرمنوتیک اسکینری نشان می دهدکه شهیدمطهری در بستر اجتماعی خاصی درحوزه سیاسی به نوعی حکمرانی با ساختاراجتماعی هماهنگ و به حکومتی باماهیتی خاص و کنشی هدفمند می‌اندیشند.

چکیده هدف اصلی از انجام این پژوهش، بررسی نقش مجمع تقریب بر استمرار انقلاب اسلامی از منظر اندیشه امام خمینی است. به همین منظور به بررسی و تبیین اصول تأثیرگذاری مجمع تقریب مذاهب اسلامی بر وحدت و انسجام کشورهای اسلامی و تبیین عقاید و بیانات معمار بزرگ انقلاب اسلامی امام خمینی (ره) درباره وحدت بین مسلمین پرداخته شده است. روش تحقیق توصیفی- تحلیلی می باشد. روش گردآوری داده ها به صورت مطالعات کتابخانه ای و فیش برداری از منابع علمی، کتب، مقالات و اسناد علمی است. نتایج مطالعات و بررسی ها نشان می دهد دولتمردان ایران اسلامی و همه آزادگان و مسلمانان عالم باید در این راستا تلاش جدی نموده و از اختلاف افکنی و نزاع و مجادله میان مسلمانان که ثمری در بر ندارد پرهیز نمایند. همچنین در تشکیل تمدن نوین اسلامی نباید صرفاً به شعار و نظر ورزی بسنده نمود، بلکه تحقق چنین امری نیازمند اقدامات عملی فراگیر، همه جانبه و به دور از هر گونه تعصبات قومی و مذهبی است. و مسلمانان باید پیوسته به مولفه های شکل گیری و عوامل تاثیر گذار بر وحدت امت اسلامی توجه داشته و با روحیه مجاهدت دائم و همگانی و تلاش و کار و ابتکار، امید به فضل الهی و استمداد از او، ترسیم هدف بلند مدت، صبر و مقاومت، بهره مندی از همه ظرفیت های مادی و معنوی خود به این مهم دست یابند.

چکیده در این پژوهش پس از بررسی نظریه‌های اندیشمندان غربی و مسلمان به بحث و مقایسه تطبیقی پیرامون دو نوع حکمرانی خوب در غرب و حکمرانی متعالی در اسلام پرداخته شده است. در دنیای کنونی و در گذر از حکمرانی بَد به حکمرانی مطلوب که وضعیت ایده‌آل و آرمانی تمامی جوامع جهانی است، و اینکه حکمرانی باید از آن چه شخص یا گروهی باشد و ویژگی‌های فردی و ایدئولوژیکی زمامدار یا حاکمان چه باید باشد، بحث اساسی محافل حکمرانی می‌باشد. ویژگی‌ها و مولفه‌های عمده حکمرانی‌ها در مطلوبیت آنها و کسب رضایت مردمی از مهم‌ترین مباحث در حکومت‌داری و رسیدن به کمال و سعادت افراد و جوامع است. در این میان هر چند بیشتر نظریه‌های غربی نیز از عدالت و دیگر صفات و ویژگی‌های حکمرانی خوب که مورد نظر اسلام نیز هست صحبت کردند، اما رویکرد اصلی آنها به سمت کمال مادی و دنیوی انسان‌ها بوده و این به دلیل گرایش انسان‌محوری آنهاست. از سوی دیگر، اسلام با نگرشی خدامحور، سعادت اخروی را هدف خلقت انسان‌ها و جوامع معرفی می‌نماید. بر همین اساس، از آنجایی که هدف خلقت دنیا، انسان‌ها، جوامع و تشکیل حکومت‌ها نیل به سعادت َابدی‌است، لذا آشکار شدن ویژگی‌های بهترین نوع حکمرانی برای معرفی آنها و تبعیت مردم از چنین حکومت‌هایی ضروری است.
 

چکیده انقلاب اسلامی ایران با تأسی از تعالیم وحیانی قرآن و اهل‌بیت علیهم‌السلام به پیروزی رسید و انقلابی گری یکی از ارزش‌های جامعه اسلامی تلقی گردید. انقلابیون نیز در حوزه‌های مختلف مورد نیاز جامعه از جمله سیاست، فرهنگ و اقتصاد برای پیشبرد اهداف انقلاب تلاش کردند، حضور در این عرصه‌ها به‌ویژه عرصه سیاست، به دلیل عدم همسانی تعاریف و فقدان معیارهای سنجه‌پذیر و معین، همواره با فراز و فرودهایی همراه بوده است، این پژوهش درصدد است تا معیارهای سیاسی انقلابی گری را با معیار قرآن مورد بازبینی و بازیابی قرار دهد. از این رو با تحلیل آیات قرآن کریم و با کمک داده‌های کتابخانه‌ای در پی پاسخ به این سؤال است که شاخص‌های سیاسی انقلابیون از دیدگاه قرآن چیست؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد پیروی از رهبری جامعه اسلامی، صراحت در بیان مواضع انقلابی، اعتماد به نیروهای داخلی، حساسیت در برابر دشمن، رعایت تقوای سیاسی، رعایت ارزش‌های مقبول زندگی اجتماعی و مبارزه با فساد درونی نیروهای انقلابی از مهم‌ترین شاخص‌های سیاسی انقلابیون از نگاه قرآن هستند.

چکیده پژوهش حاضر تلاش دارد تا مولفه‌های دولت شفاف را از منظر امام‌خمینی و آیت‌الله خامنه‌ای استخراج و ارائه کند. روش: این مقاله به روش کیفی و با رویکرد تحلیلی مقایسه‌ای تدوین شده. ابزار گردآوری اطلاعات، مطالعه کتابخانه‌ای و اسنادی شامل کتاب‌ها، سایت‌ها و مقالات تخصصی بوده است. یافته‌ها: یافته‌های این مقاله نشان داد به‌رغم اینکه دولت شفاف مفهومی نوپدید است اما در ادبیات نظری و مشی امام و رهبری همه مولفه‌های این دولت مورد تاکید بوده است. ضرورت آزادی اطلاعات، شفافیت مالی، پاسخ‌گویی، نظارت، امربه معروف و نهی از منکر، قانون‌گرایی و مشارکت مقوله‌های مقوم دولت شفاف هستند که در اندیشه‌های امام و رهبری بر آن تاکید شده است. نتیجه‌گیری: با مطالعه تحلیلی و مقایسه‌ای مشخص شد که اشتراک‌نظر در مولفه‌های 8گانه دولت شفاف در اندیشه این دو متفکر کاملا هویدا است؛ علاوه بر این، اشتراک نظری در ارائه راهکار و مخاطب قرار دادن دولت شفاف در هر یک از این 8 مولفه برای دست‌یابی به یک مدل حکمرانی خوب در جمهوری اسلامی ایران کاملا مشهود شده است.

چکیده مدرنیزاسیون(نوسازی) اصطلاحی برای تعریف روند تغییرات اجتماعی است که به موجب آن جوامع کمتر توسعه یافته ویژگی های مشترک جوامع پیشرفته تر را به دست می آورند. مدرنیزاسیون نتایج مثبت و منفی متعددی با خود برای شهرها به ارمغان می آورد. از جمله کلان شهرهای ایران که در طی یک قرن اخیر با وجود بافت سنتی و مذهبی که دارد، درگیر مدرنیته شده است، شهر مشهد است. نوسازی مشهد پس از انقلاب اسلامی ایران تهدید ها و فرصت هایی برای توسعه این شهر ایجاد کرده است که این مقاله در صدد است با رویکردی توصیفی و تحلیلی(از نظر روشی) به شکل کتابخانه ای و فیش برداری از منابع مختلف اینترنتی و غیر اینترنتی، به بررسی آنها بپردازد. نتایج مطالعه حاضر نشان میدهد که رونق اقتصادی، تجاری، صنعتی، گردشگری و توسعه سیاسی که شامل منطقی سازی اقتدار، ارتقای مشارکت مردمی، افزایش قدرت نرم، برپا سازی ساختار منظم و تفکیک شده اداری است از مهمترین فرصت های ایجاد شده و تغییر نامتناسب بافت تاریخی فرهنگی شهر، آلودگی های زیست محیطی، مشکلات اجتماعی و فرهنگی از مهمترین عوارض و تهدیدهای مدرنیته برای شهر مشهد پس از انقلاب اسلامی ایران بوده است.

چکیده تاریخ سیاسی - اجتماعی ایران معاصر شاهد ظهور و نقش آفرینی جریان ها، گروه‌ها، نهادها و تشکل هایی سیاسی - اجتماعی چندی می باشد. هر یک از جریان ها، گروه‌ها و تشکل ها بنابر مقتضیات زمان و بسترهای فکری، اجتماعی و اقتصادی خود روابط متفاوتی با ساخت سیاسی برقرار نموده و در تحولات و پویش‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی رقابت و مشارکت داشته‌اند. یکی از این نهادها و گروه‌ها، نهاد بازار سنتی و بازاریان می باشد. در نوشتار توصیفی– تحلیلی حاضر با بهره گیری از رویکرد جامعه شناسی تاریخی به جریان شناسی سیاسی تشکل های وابسته به بازارسنتی در تحولات سیاسی - اجتماعی جمهوری اسلامی ایران پرداخته شده است. نتایج و یافته ها نشان می دهد بازار سنتی به عنوان بخشی از جریان راست سنتی دیروز و اصول گرایی امروز با بهره گیری از احزاب و تشکل های سیاسی همچون «حزب مؤتلفه اسلامی»، «جامعه اسلامی بازار و اصناف» و ابزارهای اقتصادی چون «اتاق بازرگانی» و «صندوق های قرض الحسنه» و حتی «کمیته امداد» به ساخت قدرت و مدیریت سیاسی ورود یافته و جایگاه سیاسی خویش را در مقایسه با قبل از پیروزی انقلاب اسلامی ارتقاء بخشد و از یک جریان سیاسی مخالف نظام به جریان مدیر و حامی نظام سیاسی تبدیل شود.