فصلنامه علمی پژوهش‌های انقلاب اسلامی

چکیده این مقاله به بررسی نقش و تأثیر رویه‌های الهی در فرهنگ وحیانی اسلام بر آینده‌پژوهی دینی می‌پردازد، که در آن مهدویت و انتظار به‌عنوان مبانی اساسی مطرح هستند. مسئله اصلی تحقیق درک چگونگی تأثیرگذاری این رویه‌ها به‌مثابه قوانین لایتغیر تاریخی در شکل‌دهی به آینده جوامع بشری است. هدف از این پژوهش، تحلیل و تبیین دقیق رویه‌های الهی با استفاده از آموزه‌های قرآنی و ارائه راهکارهایی برای بهره‌برداری از آن‌ها در ساخت جامعه‌ای عدالت‌محور و پایدار در بستر مهدویت است.
روش تحقیق کیفی بوده و بر اساس مطالعات کتابخانه‌ای و تحلیل تفسیری از منابع معتبر اسلامی انجام شده است. در این زمینه، مجموعه‌ای از رویه‌ها شامل هدایت و ضلالت، تدافع حق و باطل، مدیریت نعمت‌ها، آزمایش انسان‌ها و قوانین دیگر بررسی شد.
یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که رویه‌های الهی نه تنها در تاریخ گذشته نقشی مؤثر داشته‌اند، بلکه در شکل‌دهی به آینده اجتماعی و فرهنگی جوامع امروزی نیز می‌توانند چارچوب‌های اصلی برای سیاست‌گذاری‌های آینده‌گرا و پایدار ارائه کنند. این قوانین از توان بالایی برای تقویت عدالت اجتماعی، پایداری زیست‌محیطی و همبستگی فرهنگی برخوردارند.
نتایج تحقیق حاکی از آن است که با تکیه بر آموزه‌های مهدوی و درک عمیق رویه‌های الهی، می‌توان رویکردی جامع برای آینده‌پژوهی دینی ایجاد کرد که به چالش‌های معاصر پاسخ دهد و مسیری روشن و عدالت‌محور برای جوامع انسانی ترسیم کند. همچنین، این پژوهش بر نیاز به گسترش تحقیقات میان‌رشته‌ای برای بهبود فهم از این مفاهیم و تعمیق ارتباطات فرهنگی-دینی تأکید می‌کند.

چکیده اعتراض به عنوان یکی از مهم‌ترین کنش‌های سیاسی و اجتماعی، همواره جایگاهی ویژه در نسبت میان مردم و حاکمیت داشته است. با این حال، مرز میان «اعتراض مشروع» و «اغتشاش نامشروع» از مسائل چالش‌برانگیز در اندیشه سیاسی و فقهی محسوب می‌شود. پژوهش حاضر با اتخاذ رویکردی توصیفی ـ تحلیلی و با تکیه بر منابع فقه امامیه و تحلیل بیانات مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی)، در پی تبیین مبانی فقهی و چارچوب‌های حاکم بر مشروعیت اعتراض در نظام اسلامی است. مسئله اصلی این پژوهش آن است که ضوابط تحقق «اعتراض مشروع» در بیانات مقام معظم رهبری کدام است و این ضوابط بر پایه چه ادله و مبانی‌ای از فقه امامیه قابل استنباط می‌باشد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که اعتراض در نگاه معظم‌له، در صورتی مشروع است که در چارچوب قانون، عقلانیت، اخلاق و با مرزبندی آشکار نسبت به دشمنان اسلام تحقق یابد. بر این اساس، اعتراض نه‌تنها منافاتی با اعتماد و همراهی مردم با مسئولان ندارد، بلکه می‌تواند مصداقی از امر به معروف و نهی از منکر و ابزاری برای اصلاح و تکامل جامعه اسلامی باشد. در مقابل، هرگونه حرکت معارضانه که امنیت عمومی را خدشه‌دار کند یا زمینه سوءاستفاده دشمنان را فراهم آورد، در زمره اغتشاش و فتنه قرار گرفته و فاقد مشروعیت فقهی خواهد بود. این مقاله با بررسی مبانی فقهی اعتراض در حکومت عدل و جور و تحلیل جایگاه آن در نظام جمهوری اسلامی، به این نتیجه می‌رسد که در اندیشه مقام معظم رهبری، اعتراض مشروع فرصتی برای نظارت عمومی، پیشگیری از انحرافات و تقویت انسجام اجتماعی است و می‌تواند در چارچوب شریعت، به پایداری و اقتدار نظام اسلامی یاری رساند.

چکیده از آغاز بحران سوریه، بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای به‌دلیل موقعیت ژئوپولتیک و ژئواستراتژیک این کشور رویکردهای متنوعی اتخاذ کرده‌اند. در این میدان، رقابت میان ترکیه و عربستان که هر دو در مقاطعی از سقوطِ بشار اسد حمایت می‌کردند، به‌سرعت به شکلی از تقابل راهبردی تبدیل شد که پیامدهای مستقیم و غیرمستقیم مهمی برای منافع و امنیت ملی ایران داشت. ایران، که بقای رژیم اسد و تداوم خطوط لجستیکی‌اش به لبنان و حزب‌الله را بخشی از «عمق استراتژیک» خود می‌داند، در برابر موج حمایت‌های ترکیه و سعودی از گروه‌های مختلف سیاسی ــ ایدئولوژیکِ مخالف، سیاستی مبتنی‌بر تثبیت حضور نظامی، دیپلوماسی منطقه‌ای و تقویت شبکه‌های نیابتی دنبال کرد. تقابل آنکارا و ریاض در سوریه نه‌تنها به تفرق و رقابت میان اپوزیسیون انجامید، بلکه موقعیت ژئوپلیتیک ایران را از منظر دسترسی لجستیکی، نفوذ در سومالیِ منطقه‌ای و هزینهٔ سیاسی ــ اقتصادی برای تهران تحت فشار قرار داد؛ در نتیجه تهران ناگزیر به بازتعریف ابزارهای خود (نظامی، سیاسی و نرم) برای حفظ جایگاه راهبردی‌اش در محور مقاومت شد. تحلیل حاضر با تمرکز بر پیامدهای سیاسی، امنیتی و دیپلماتیک این رقابت، نشان می‌دهد که تقابل عربستان و ترکیه کارکردی دوگانه برای ایران داشته است: از یک‌سو تهدیدی برای پیوستگی جبهه‌های نفوذ و از سوی دیگر فرصت‌هایی برای مانور دیپلماتیک و موازنه‌سازی منطقه‌ای

چکیده در ادبیات دفاع مقدس که شرح احوال برون و درون انسان‌هایی است که برای حفظ شرف و حیثیت و فضایل انسانی در مقابل تجاوزگران به کرامت‌های انسانی به پا خاسته‌اند، زن نقش برجسته‌ای دارد. آنچه در ادبیات دفاع مقدس چهره‌ی زن را از نظایر آن در ادبیات پایداری جهان متمایز می‌کند پیروی او از حضرت زینب (س) در وقایع کربلا است. در این مقاله، ایمان، ظلم‌ستیزی، ایثارگری و صبوری زن به نحو بسیار شایسته‌ای در ادبیات دفاع مقدس به نمایش گذاشته شده است. ادبیات زنانه از خصوصیات مشترکی برخوردارند، ویژگی‌هایی که شاید در آثار مردان کمتر می‌توان آن را یافت. هستی در منظر زنان، از وجه دیگری نگریسته می‌شود. نوع نگاه به عوالم مادی و غیرمادی، به خدا با نگاه مخصوص به خود، زندگی و به دنبال آن، جنگ را می‌نگرند. دریچه‌ی نگاه آنان، پیش از هر چیز با احساساتی غلیان‌کننده و معصومانه شکل گرفته است که گاه شکل حماسه به خود می‌گیرد و گاه جنبه‌ی بازدارنده دارد.

چکیده پویایی‌های علم سیاست و چالش‌های منطقه‌ای موجب شده‌اند که دولت‌ها به‌دلیل امکانات و محدودیت‌های داخلی و همچنین عوامل بین‌المللی و منطقه‌ای، دیدگاه‌های متفاوتی در خصوص مسائل اتخاذ کنند. این وضعیت به اتخاذ رویکردهای نوآورانه در سیاست‌های خارجی و داخلی منجر شده است که نتیجه تعاملات ساختاری و کارگزارانه است. برای درک تفاوت‌های دیدگاه‌ها و رویکردهای سیاسی جناح‌های مختلف، به‌ویژه در دوران انتخابات و شرایط سیاسی اخیر، ضروری است که گفتمان دولت‌های هفتم و هشتم و همچنین نهم و دهم بازبینی و تحلیل شود. مسئله این پژوهش، حس بحران و راهکارهایی برای عبور از بحران‌های داخلی و خارجی در امر سیاسی در دولت‌های هفتم تا دهم ریاست جمهوری و استمرار این چرخ دور باطل در جریان‌های سیاسی پس از آن‌هاست. این مسئله انگاره‌های منافع ملی و سیاست‌های مطلوب کشور را با تصمیمات چالش‌برانگیز مواجه کرد و فضای سیاسی کشور را تحت تأثیر قرارداد. هدف اصلی این پژوهش تحلیل، تبیین و مقایسه دو رویکرد متفاوت امر سیاسی در دولت‌های هفتم و هشتم و نهم و دهم است. یافته‌های پژوهش با کاربست نظریه بحران توماس اسپریگنز و نظریه تصمیم‌گیری نشان داد که کنش‌ورزی و سیاست‌های اعمالی دولتمردان ایران در بازه زمانی ۷۶ تا ۹۴ متأثر از پیشینه، تجربیات و نگرش متفاوت آن‌ها نسبت به بحران‌ها بوده است. گفتمان‌های دولتمردان، رویکردانتقادی به سیاست‌های موجود بود، اما راهبردها و تاکتیک‌های مختلفی ارائه شد. یکی بر همگرایی بانظم بین‌الملل و توسعه‌سیاسی داخلی تأکید کرد، درحالی‌که دیگری رویکرد تجدیدنظرطلبانه و توجه به اقشار محروم و عدالت اجتماعی را برای پایان دادن به وضعیت بحرانی مطرح کرد.

چکیده در بیانات رهبر انقلاب اسلامی ایران، مفهوم مردمی‌سازی بر پایه یک هستی‌شناسی خاص تبیین می‌شود. این هستی‌شناسی، مردم را به عنوان بنیان و محور نظام اسلامی معرفی می‌کند. هدف از انجام این مطالعه دستیابی به عناصر و مولفه‌های مردمی‌سازی است. روش پژوهش کیفی و از نوع تحلیل مضمون می‌باشد. نتایج یافته‌های نشان داد که در مجموع 278 مضمون پایه و 11 مضمون سازمان‌دهنده و ۴ مضمون فراگیردر زمینه مردمی‌سازی شناسایی شد. از منظر مقام معظم رهبری مردمی‌سازی در جهت حرکت تداومی و استمرار انقلا‌ب، در چهار ساحت برنامه‌ای، راهبردی، اجرا و سیاستی محقق می‌شود. با عنایت به مفاهیم و گزاره‌های استخراج شده در هستان‌شناسی مردمی‌سازی در منظومه فکری مقام معظم رهبری، ایشان بر این نکته تأکید می‌ورزند که مردم باید در همه عرصه‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی به عنوان محور و هسته مرکزی نظام اسلامی تلقی شوند. بر این اساس، مردمی‌سازی از دیدگاه ایشان، به معنای مشارکت‌پذیری و نقش‌آفرینی مردم در تمامی ابعاد نظام اسلامی است. بدین منظور تدوین سند مردمی‌سازی در زمینه ارائه سازوکارهای مشارکت‌پذیری مردمی توسط قوای سه‌گانه و نهادهای انقلابی، در راستای تحقق آرمان‌های انقلاب اسلامی و تقویت اتکا به ظرفیت‌های داخلی جامعه ضرورت می‌یابد.

چکیده این مطالعه به تحلیل جامعه‌شناختی توسعه پایدار در بستر انقلاب اسلامی و نقش آن به عنوان یکی از شاخص‌های حکمرانی مطلوب می‌پردازد. انقلاب اسلامی با تغییرات ساختاری در نهادهای اجتماعی، ارزش‌ها و باورهای دینی، تأثیر قابل‌توجهی بر فرآیندهای توسعه پایدار داشته است. این انقلاب نه تنها هویت ملی و انسجام اجتماعی را تقویت کرده، بلکه زمینه‌ساز تحولات فرهنگی، آموزشی و اقتصادی شده است که نقش مهمی در تحقق حکمرانی مطلوب ایفا می‌کنند. تحلیل جامعه‌شناختی نشان می‌دهد که ارزش‌های دینی، مشارکت اجتماعی و هویت ملی، عناصر کلیدی در تداوم و پایداری سیاست‌ها و برنامه‌های توسعه‌ای هستند و می‌توانند شاخص‌های مؤثری در ارزیابی حکمرانی مطلوب باشند. همچنین، انقلاب فرصت‌ها و چالش‌هایی را در حوزه‌های اقتصادی، زیست‌محیطی و اجتماعی ایجاد کرده است که نیازمند سیاست‌گذاری‌های مبتنی بر تحلیل‌های جامعه‌شناختی است. در نتیجه، توسعه پایدار در بستر انقلاب اسلامی، به عنوان یکی از شاخص‌های حکمرانی مطلوب، نیازمند توازن میان ابعاد اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی است و بهره‌گیری از ارزش‌های دینی و هویت ملی می‌تواند مسیر تحقق حکمرانی کارآمد و پایدار را هموار سازد. این مطالعه بر اهمیت نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی در ارتقاء شاخص‌های حکمرانی تأکید می‌کند و پیشنهاد می‌دهد که رویکردهای جامعه‌شناختی می‌توانند راهنمای مؤثری برای سیاست‌گذاری‌های توسعه‌ای و حکمرانی مطلوب باشند.
بنابراین سؤال پژوهش این است که توسعه پایدار در بستر انقلاب اسلامی چقدر در ایجاد حکمرانی مطلوب نقش دارد؟ و چگونه می‌تواند حکمرانی مطلوب را در بستر انقاب اسلامی ایجاد کرد ؟ فرضیه این است: توسعه پایدار در بستر انقلاب اسامی باعث ایجاد حکمرانی مطلوب خواهد شد.. یافته‌های پژوهش نشان می دهند که توسعه و در ادامه توسعه پایدار نقش اساسی در حکمرانی مطلوب را در جامعه و کشور دارد.

چکیده تعدی و افزون خواهی در طول حیات بشر سرآغاز ظلم و جنایت های بیشماری بوده است، دست یابی به منابع قدرت و به کارگیری آن بدون توجه به چارچوب های اخلاقی و انسانی معادله ظالم و مظلوم را شکل داده است، استثمار داخلی و استعمار خارجی دوگانه نامطلوبی برای جوامع غیرغربی در طول دو سده گذشته بوده است، مقاومت در مقابل ظلم برآیند فطرت انسانی، عقلانی، دینی و... بوده است، هرچند این مقاومت به دلایل متفاوت کارآمدی و ثمربخشی کافی را نداشت. آیت الله خامنه ای در طول دوران رهبری خود به ترسیم چارچوب محتوایی و کارکردی مقاومت پرداخته است، از این رو این پژوهش سعی دارد با روش تحلیل مضمون به این سوال پاسخ دهد که : مبانی عقلی و نقلی مقاومت مردمی در منظومه فکری آیت الله خامنه ای چیست؟ یافته های تحقیق نشان داده است که آیت الله خامنه ای با استناد به آیات قرآن کریم و تاکید بر قواعدی همچون نفی سبیل،جهاد، کمک به مظلوم، مقابله در برابر ظلم و... و مبانی عقلی همچون عزت، حکمت، مصلحت مبانی نقلی و عقلی مقاوت را تبیین نموده است .

چکیده پس از استقرار نظام جمهوری اسلامی، ایران همواره با طیف وسیعی از تحریم‌های همه‌جانبه از سوی قدرت‌های بزرگ جهانی مواجه بوده است. ایالات متحده آمریکا یکی از حامیان پروپا قرص تحریم‌های اقتصادی و سیاسی برای دستیابی به اهداف مورد نظر در سیاست خارجی است، هرچند وضع تحریم‌ها علیه ایران موضوع جدیدی نیست؛ اما دور جدید تحریم‌ها با تمرکز بر بخش‌های درآمدی کشور و تضعیف ارزش پول ملی طراحی شده، که این امر با فشار سیاسی و رایزنی بیش‌تر بین آمریکا و متحدان اروپایی همراه شده است. تحریم‌های اقتصادی با ایجاد شرایط نابسامان و آشفتگی در اقتصاد، اثرات منفی را به همراه داشته و به‌دنبال آن نارضایتی عمومی را افزایش می‌دهند. سوال اصلی پژوهش عبارتست از این‌که« نقش سیاستگذاری عمومی در مقابله با تحریم‌های اقتصادی علیه ایران چگونه مورد تحلیل و بررسی قرار می‌گیرد؟» از سوی دیگر، اثرگذاری تحریم‌ها به ساختار اقتصادی کشورهدف وابسته است. باتوجه به این‌که تاکنون رویکرد تحولی مطلوبی از سوی سیاستگذار در مقابله با تحریم‌ها اتخاذ نشده است، ولی باعنایت به شاخص‌هایی همچون؛ درپیش گرفتن سیاست خارجی توسعه محور، تقویت ارتباط دولت با جامعه مدنی و بخش خصوصی، پیگیری راهبردهای ضدتحریم و تقویت اقتصاد دانش بنیان قادر خواهد بود درمقابله با تحریم‌ها نقش مطلوب‌تری ایفاء نماید. پژوهش حاضر باروش تحلیلی- توصیفی و جمع آوری داده‌ها با مطالعات کتابخانه‌ای و اسنادی صورت گرفته است.

چکیده محمدرضاشاه پهلوی در دهه پنجاه خورشیدی برای تقویت موقعیت ژئوپلتیکی ایران برنامه اتمی گسترده‌ای را آغاز نمود. سوال اصلی این است که الزامات امنیتی این برنامه در بعد داخلی و خارجی چه بود؟ پژوهش نظری حاضر با بهره گیری از بررسی‌های تاریخی، توصیفی و استدلالی با رویکردی تحلیلی نشان می‌دهد که این برنامه همگام با برنامه‌های عمرانی و با نگاهی به آمایش سرزمینی ابتدا با دیدی ژئواکونومیکی با هدف تولید انبوه برق هسته‌ای به جهت تنوع در سبد سوختی و فرار از اتکا به سوخت فسیلی برای نیاز روزافزون به مصرف داخلی انرژی شروع شد تا با گسترش زیرساخت‌ها به عنوان یک عامل کلیدی در توسعه اقتصادی و نفوذ ایران در بازار انرژی و ابزاری سیاسی و امنیتی برای افزایش قدرت ایران درآید. سیاست مستقل ملی شاه آن بود تا به پشتوانه مواهب جغرافیایی کشور در مهار فناوری اتمی بکوشد تا با تکمیل چرخه کامل سوخت هسته‌ای ضمن افزایش امنیت انرژی، با دستیابی به نقطه فرار اتمی ضامن حفظ برتری نظامی و توازن قوا در منطقه با اتکا به فناوی هسته‌ای باشد ولی دستیابی به چنین توانی به دلیل وقوع تغییرات وسیع در جغرافیای سیاسی منطقه با چالش‌هایی روبرو گردید و بستری برای تقابل آتی میان ایران و آمریکا شد.

چکیده وحدت و انسجام اجتماعی برای تمام کشورها و جوامع، یک ضرورت، و شرط اساسی برای بقا و رشد محسوب می شود. با توجه به وجود منابع غنی و آموزه های متعالی اسلامی، می توان نکات ارزشمندی در این راستا استخراج کرد که هم، برای جامعه اسلامی و حل مسائل کنونی کشور می تواند راهگشا باشد، و هم می تواند به عنوان بدیلی در اختیار دیگر اندیشمندان جهان قرار بگیرد. در این میان، نهج البلاغه با داشتن آموزه های اجتماعی سیاسی قابل توجه، می تواند به عنوان یکی از منابع ارزشمند در این زمینه مفید واقع شود. هدف این پژوهش، استخراج و تبیین بایستگی های حاکمیت جهت تقویت انسجام اجتماعی است.
روش تحقیق، تحلیل محتوای کیفی استقرائی است. بر اساس یافته ها، بایستگی های حاکمیت جهت تقویت انسجام اجتماعی در سه محور به دست آمد: بایستگی های اعتقادی شامل: نگرش توحیدی، امانت الهی دانستن حکومت و ضرورت پاسخگویی در درگاه خداوند متعال به دست آمد. بایستگی های گرایشی شامل: ارزش و اولویت تام برای مردم قائل بودن، حسن ظن و اعتماد به مردم، محبت و رحمت، احساس برادری و نزدیکی، و خیرخواهی و عشق خدمت) به دست آمد. و بایستگی های عملکردی شامل: خودسازی کارگزاران، عدالت ورزی و عدالت گستری، تامین امنیت، تامین معیشت، تربیت و رشد مردم جامعه، اجرای شریعت، عمل به وعده ها و اعتمادآفرینی، دسترسی پذیری و پاسخگویی، شفاف سازی، ساده زیستی پا به پای مردم به دست آمد.

چکیده این پژوهش به بررسی و تطبیق دیدگاه‌های مقام معظم رهبری در خصوص دولت تراز انقلاب اسلامی، با عملکرد دولت‌های بعد از جنگ تحمیلی می‌پردازد. عمده این ارزیابی‌ها در بیانات مقام معظم رهبری در آخرین دیدارهای رسمی با دولت‌ها و دیدارهای رمضانی به تصریح بیان شده است. مسأله اصلی پژوهش این است که کدام دولت‌ها از منظر مقام معظم رهبری به دولت تراز انقلاب اسلامی نزدیکتر شده‌اند. در پاسخ به این مسأله، پژوهش حاضر با مطالعه کیفی به تحلیل بیانات مقام معظم رهبری پرداخته و با استفاده از مدل سوات ضمن ارزیابی مقام معظم رهبری از دولت‌ها و مقایسه آنها با یکدیگر، تصویری روشن از انتظارات ایشان در مدیریت اجرایی کشور ارائه می‌دهد. هدف پژوهش، استخراج شاخص‌های مورد نظر مقام معظم رهبری در ارزیابی عملکرد دولت‌ها، تبیین نقاط قوت و ضعف هر دوره، و ترسیم معیارهای مطلوب حکمرانی از منظر ایشان است. با تحقق این هدف می‌توان میزان انطباق دولت‌های بعد از جنگ را با شاخصه‌های دولت انقلابی دریافت و به هر یک امتیازی منصفانه داد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که مقام معظم رهبری با رویکردی جامع، هر دولت را بر اساس میزان پایبندی به ارزش‌های انقلاب ، عدالت‌خواهی، مردمی بودن، کارآمدی، استقلال، توجه به محرومان و حرکت در مسیر گفتمان انقلاب مورد ارزیابی قرار داده‌اند. در این میان برخی از دولت‌ها به دولت تراز انقلاب اسلامی نزدیکتر شده‌اند و الگوی دیگر دولت‌ها به حساب می‌آیند و برخی دولت‌ها از آرمان دولت تراز انقلاب اسلامی فاصله گرفته و مایه عبرت آیندگان هستند.