فصلنامه علمی پژوهش‌های انقلاب اسلامی

چکیده بعد از وقوع انقلاب اسلامی در بهمن 1357پژوهش‌ها و مطالعات پیرامون انقلاب آغاز گردید و به صورت مستمر ادامه دارد. به طوری که حجم انبوهی از مطالعات علمی در مورد انقلاب اسلامی در طول چهار دهه گذشته تولید گردیده است، که هر یک از دیدگاه خاص انقلاب را مورد بررسی قرار داده‌اند. مقاله حاضر سعی دارد با استفاده از روش کمی و توصیفی و جمع‌آوری داده‌ها به روش اسنادی و فیش‌برداری و با بهره-گیری از روش «مرور نظام‌مند» یا «خلاصه وضعیت انتقادی» تصویری جامع از وضعیت تولیدات علمی پیرامون انقلاب اسلامی در ده مقاله علمی –پژوهشی منتشر شده در بازه زمانی سال‌های 1399-1390 ارائه دهد. در این پژوهش پس ارزیابی کل مقالات منتشر شده در فصلنامه‌های مورد نظر، تعداد 366 مقاله به عنوان جامعه آماری پژوهش استخراج و در دو بُعد مشخصات عمومی یا شکلی و بُعد موضوعی و محتوایی مورد ارزیابی قرار گرفتند. یافته‌های مقاله نشان می‌دهد که در بُعد محتوایی، بررسی موضوعاتی مانند علل انقلاب، فرایند انقلاب و پیامدهای انقلاب به خصوص مسئله صدور انقلاب اسلامی با انباشت و افزایش تولید علمی مواجهه می‌باشد. اما در موضوعاتی مانند بررسی آینده‌پژوهی و آسیب‌شناسی انقلاب، نظریه و الگوسازی بومی، و پیامدهای داخلی انقلاب از جمله پیامدهای فرهنگی، سیاسی،اجتماعی و اقتصادی انقلاب با کاهش و بعضا با فقدان تولید علمی همراه است. در بُعد مشخصات عمومی و شکلی پایین بودن نقش اساتید و اعضا هئیت علمی به خصوص نقش زنان در نگارش مقالات و عدم استفاده از روش‌های مصاحبه‌ای، پرسشنامه، میدانی و پیمایشی در جمع‌آوری اطلاعات و عدم همکاری‌های بین رشته‌ای از جمله نقاط ضعف مطالعات پیرامون انقلاب اسلامی در جامعه آماری مورد پژوهش می‌باشد.

چکیده عاشورا،جوشش عشق ،ایثار و شهادت است یکی از مهم ترین ابعاد عاشورا، درس‌ها و عبرت‌های آن است.
تقویت پیوند معنوی با خاندان عصمت و طهارت ، پیدایش روحیه ظلم‌ستیزی، دوری جستن از خط انحراف،الهام گرفتن و الگو قرار دادن اسوه‌های هدایت ازدرس‌های وعبرتهای عاشورا است که در بیانات امام خمینی(ره) بیان شده است. بدن هایی که ناگهان در هیئت های چند هزار نفری و چند میلیونی به خیابان های شهرهای ایران ریختند چه کسانی بودند؟این بدن هایی که نه از خطر تانک می ترسیدند و نه از توپ و هیچ ترس از مردان مسلحی که در مقابل آن ها بودند نداشتند.چه کسی ترس معمول و معقول از درد و مرگ را از بین برده بود؟مقاله حاضر درپاسخ به این سوال اصلی است که درسها وعبرتهای عاشورا چه تاثیری برشکل دهی به آرمان ایثار،جهاد،استکبار ستیزی وشهادت طلبی،امربه معروف ونهی ازمنکر در بیانات امام خمینی(ره) داشته است؟ روش مورد استفاده دراین پژوهش توصیفی- تحلیلی محتوا در چارچوب تجزیه و تحلیل داده‌‌های اسنادی و بعضاً تاریخی، توضیحی می باشد. یافته های تحقیق که درپاسخ به سوال اصلی مطرح شده نشان می دهد که زیارت عاشورا ومداومت برخواندن آن که در زندگانی امام خمینی(ره) اهمیت فراوان داشته است واین اهمیت ومداومت، باعث الگو گیری از آن زیارت مقدس شده و ضمن توصیهای خواندن آن به شاگردان، سبب درسها وعبرتهایی چون تقویت پیوند معنوی با خاندان عصمت و طهارت، پیدایش روحیه ظلم‌ستیزی، دوری جستن از خط انحراف،الهام گرفتن،امربه معروف ونهی ازمنکرو الگو قرار دادن اسوه‌های هدایت شده واین درسها دربیانات وسخنرانی هاآن بزرگوار مکررا بیان شده است.

چکیده استفاده از شاخص‌های علم‌سنجی به عنوان ابزاری برای ارزیابی و تحلیل پژوهش‌ها در موضوعات مختلف، همواره مورد توجه بوده است؛ اما در حوزه انقلاب اسلامی، با وجود اهمیت آن، پژوهشی که به ارزیابی بروندادهای علمی منتشر شده در نشریات این حوزه پرداخته باشد، یافت نشد. هدف پژوهش حاضر تحلیل و دیداری‌سازی برونداد علمی فصلنامه پژوهش-های انقلاب اسلامی از نظر شاخص‌های علم‌سنجی طی سال‌های 1391 تا 1400می‌باشد. داده‌های لازم از وبگاه نشریه استخراج و پس از یکدست‌سازی اسامی و کلیدواژگان، وضعیت نشریه با استفاده از نرم‌افزارهای علم‌سنجی تعیین و ترسیم شد. بررسی الگوهای تألیف مقالات نشان داد که الگوی سه نویسندگی یا همکاری میان سه پژوهشگر از یک یا سه سازمان با 53/48 درصد از بیشترین فراوانی برخوردار بوده است. شبکه هم نویسندگی مقالات مورد بررسی از 132 گره و 162 یال (پیوند) تشکیل شده است. بزرگترین مؤلفه هم نویسندگی 20 گره (نویسنده) دارد. در رابطه با شاخص‌های مرکزیت نتایج این پژوهش حاکی از آن است که ابراهیم کلانتری، علیرضا گلشنی و محمدرضا مجیدی در دو شاخص مرکزیت نزدیکی و بینابینی موقعیت خود را حفظ کرده‌اند. در مورد همکاری‌های بین سازمانی، بخش قابل توجهی از مقالات منتشر شده در این فصلنامه متعلق به پژوهشگران دانشگاه تهران بوده است. کلیدواژه انقلاب اسلامی با 103 بار تکرار بیشتر مورد توجه پژوهشگران بوده است. استفاده از تحلیل خوشه‌بندی سلسله مراتبی به منظور شناسایی ساختار فکری حاکم بر موضوع انقلاب اسلامی منجر به شکل‌گیری تعداد 11 خوشه موضوعی گردید. ساختار فکری ترسیم شده در این پژوهش می‌تواند دست اندرکاران نشریه پژوهش‌های انقلاب اسلامی را در بررسی مقالات و توسعه متوازن موضوعات مورد نیاز و رسیدن به اهداف نشریه یاری دهد.

چکیده پدیده مردم سالاری دینی در دهه های اخیر با الهام از آموزه های اسلام ناب محمدی (ص) و در متن واقعیات سیاسی و اجتماعی ایران بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ظهور کرد. این نظام سیاسی جدید بعلت بدیع و بی سابقه بودن مورد تأمل متفکران و نظریه پردازان حوزه های مختلف علوم انسانی قرار گرفته و از زوایا و ابعاد گوناگون بدان نگریسته شد. اکنون با طرح ایده الگوی ایرانی- اسلامی پیشرفت و حرکت درمسیر آفرینش تمدنی بر آمده از مکتب حیات بخش اسلام و متکی بر معارف و ظرفیت های تعالی آور فقه اجتهادی و کاربردی مذهب شیعه و نیز با تکیه بر استعدادهای بی بدیل طبیعی و انسانی ایران، جا دارد چایگاه مردم سالاری دینی در سیر تحقق و تکامل این الگو و سرانجام ایجاد تمدن مورد نظر مورد کنکاش قرار گیرد.
سؤال محوری این مقاله نیز معطوف به نقش نظام سیاسی جدید و موجود مستقر در جمهوری اسلامی ایران در نیل به اهداف ترسیمی این الگوست.
روشی که در این مقاله مورد استفاده قرار گرفته است ترکیبی توصیفی- علی و با نگاهی تمدنی در رهیافت های گوناگون در نظام های مردم سالار است که با کاربست رهیافت "هستی شناختی" پیرامون ظرفیت ها و مؤلفه های شکل دهنده تمدن ایرانی- اسلامی در نظام مردم سالاری دینی کنکاش و پردازش می شود.
هسته مرکزی این رهیافت را تمدن برآمده از تحقق الگوی ایرانی- اسلامی پیشرفت و مشارکت وسیع و مؤثر مردم در تعیین سرنوشت شکل می دهند. این پدیده به نوبه خود روابط و مناسبات انسانی و کارکردهای مشروعیت آفرین نظام جمهوری اسلامی ایران را ساماندهی و ارتقا، می بخشد. تحقق الگوی فوق و تمدنی را به نمایش می گذارد که با خصایص عام سایر تمدنها و ...

چکیده توسعه جنبش دانشجویی بعنوان پیشران فعالیت های اجتماعی امروزه یکی از دغدغه‌های مهم نظام جمهوری اسلامی می باشداما افت شاخص های جنبش دانشجویی ایران درسال های اخیر بیانگر اهمیت بالای نیاز به تفکر و اقدام در راستای توسعه آن می باشد وبرای دستیابی به مدل نیازبه تحلیل اجتماعی جنبش دانشجویی پس از انقلاب اسلامی است که چگونگی وچرایی آنرا بیان می دارد. با توجه به ابعاد ذکر شده برای جنبش دانشجویی در ادبیات موجود از عناصر بسیار مهم عوامل سیاسی واقتصادی می باشند که بر جنبش تاثیر می گذارد و نکته مهم مناسبات سیاسی واقتصادی با جنبش می باشد از آنجا که تاکنون به این بعد از تحلیل جنبش دانشجویی توجه نشده است این پژوهش به دنبال یافتن چارچوبی برای تحلیل جنبش دانشجویی در فضای دانشگاه‌ها می باشد.پژوهش از نوع کیفی بوده و با استفاده از روش نظریه داده بنیاد با رویکرد نوظهور به تدوین چارچوب توسعه جنبش دانشجویی بر مبنای رابطه سیاست واقتصاد با جنبش می باشد. داده برداری از طریق مصاحبه نیمه ساختار یافته با جمعی از دبیران اتحادیه‌ها و تشکل‌های دانشجویی و فعالان جنبش دانشجویی از ابتدای انقلاب تاکنون می باشد و طی مصاحبه با ۱۵ نفر اشباع نظری به دست آمده است. چارچوب نهایی پژوهش شامل دو الگوی تشخیص و تعیین افت جنبش دانشجویی و توسعه جنبش دانشجویی می باشد در الگوی تشخیص سه مقوله اصلی علل ضعف جنبش و نشانه های افت شاخص جنبش دانشجویی و عواقب منفی دیده می شود. همچنین در الگوی توسعه جنبش دانشجویی پنج مقوله اصلی شامل ماهیت های تقویت کننده ،پدیده های محوری ،راهبردها و پیامدها وجود دارد.

چکیده پس از انقلاب اسلامی، گفتمان مقاومت در سیاست خارجی جمهوری اسلامی، ذیل کلان گفتمان اسلام سیاسی-فقاهتی به دال مرکزی اسلام ناب محمدی و با قرائت امام خمینی (ره) شکل گرفت و به عنوان رویکرد اتخاذی نظام اسلامی در فضای نظام بین‌الملل و همچنین پاسخی کارا و عکس‌العملی واقع‌بینانه در برابر نظام سلطه و استکبار در راستای تامین منافع کشور قد علم نمود. این گفتمان که مبتنی بر اندیشه امامین انقلاب و ساخت بومی کشور تعریف گشته، نشان‌دهنده مسیر ریل‌گذاری صحیح و متناسب با آرمان‌ها و اهداف انقلاب اسلامی برای دستگاه‌های تصمیم‌ساز در حوزه سیاست خارجی و کارگزان نظام است. نخستین گام برای استقرار درست و کامل گفتمان مقاومت، شناخت دقیق معنا و مفهوم مقاومت و واکاوی مولفه‌های بنیان‌شناسانه آن است.
سوال اصلی پژوهش حاضر، در ارتباط با چیستی مولفه های مفهومی مقاومت اسلامی در اندیشه امام خامنه‌ای حفظه‌الله تعالی است. برای وصول به پاسخ، با استفاده از روش «تحلیل محتوای کیفی متن‌محور» بیانات معظم‌له پیرامون مفهوم «مقاومت» متناسب با اقتضائات روش‌شناسانه، مورد بررسی قرار گرفت. در همین راستا 9262 فیش از بیانات ایشان استخراج گردید و پس از پالایش، 225 فیش مورد تدقیق و بررسی قرار گرفت و براین اساس مؤلفه‌های مفهوم‌شناسی مقاومت در قالب پنج مقوله (مبانی، خاستگاه، ویژگی‌ها، ابعاد و انواع) تشریح گردید.
یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد مقاومت، مجموعه‌ عملکردی برنامه‌ریزی‌شده، کارآمد و هوشمند در تمامی عرصه‌های فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی، در سطوح فردی، اجتماعی و نهادی، به جهت مقاوم‌سازی ساخت وجودی افراد و مستحکم‌سازی بافت جامعه و حکومت، برای مقابله با دشمن درونی افراد اعم از شیطان و وساوس نفسانی از یک سو و مواجهه با دشمن بیرونی و در راس آن جبهه استکبار جهانی و طواغیت عالم از سوی دیگر است که منجر به نیل به سعادت و کمال دنیوی و اخروی خواهد شد.

چکیده تحولات اساسی در ماهیت، ساختار و منابع قدرت در ایران و نهادینه‌سازی قدرت سیاسی منحصر‌ به‌فرد را می‌توان یکی از دستاوردهای مهم پیروزی انقلاب‌اسلامی دانست که با تدابیر امام‌خمینی (ره) بر پایه نظریه ولایت‌فقیه و ارزش‌های الهی- اسلامی با تکیه و تاکید بر مردمی بودن این نظام بنا نهاده شد. حضور و مشارکت مردم در شکل‌گیری قدرت سیاسی کشور، ولی‌نعمت دانستن آنها و اجتناب از تجربه دوران رژیم پهلوی در ظاهری بودن مشارکت مردم در بیانات، ارائه طریق و نیز در وصیت‌نامه الهی- سیاسی ‌امام خمینی(ره) مورد تاکید بوده است. رهبری انقلاب نیز با همین رویکرد، در اغلب فرمایشات و توصیه‌ها بر ضرورت و اهمیت مردمی ‌بودن نظام جمهوری‌اسلامی ایران تاکید نموده‌اند. این مقاله با تبیین و بررسی مشارکت و نقش مردم در اداره کشور، در صدد پاسخ به این سوال محوری است که عمده‌ترین ساز و-کارهای مناسب جهت اعتلای کارآمدی از طریق افزایش مشارکت و حضور مردم در عرصه‌های مختلف نظام جمهوری اسلامی ایران کدام است؟ در پاسخ، این فرضیه مطرح می‌گردد که در دیدگاه اسلامی و نظام جمهوری‌اسلامی ایران ساز وکارهای ویژه‌ای برای تقویت و افزایش میزان مشارکت مردم و مردمی کردن نظام ‌اسلامی ایران مد نظر رهبران و قانون اساسی این کشور است. در این تحقیق سعی برآن شده است تا با بررسی آثار و مکتوبات مدون، این ساز وکارها به روش کتابخانه‌ای و به شیوه توصیفی تحلیلی با نگاهی جدید مورد بحث و بررسی قرار گیرد.

چکیده چرایی و چگونگی وقوع انقلاب‌ها از جمله موضوعات مهمی است که از قرن‌ها پیش مورد توجه فیلسوفان، تاریخدانان و اندیشمندان سیاسی قرار گرفته و حاصل تلاش نظری آن‌ها، شکل‌گیری نظریه‌های مختلف در باب انقلاب بوده است. جک‌گلدستون این نظریه‌ها را در سه نسل متفاوت (نظریه‌های تاریخ طبیعی، نظریه‌های عمومی خشونت سیاسی و نظریه‌های ساختاری) جای داده و انقلاب اسلامی ایران را مبدع نسل چهارم انقلاب‌ها قلمداد کرده است. هدف اصلی این مطالعه، تحلیلی بر فرآیند انقلاب اسلامی بر اساس دیدگاه نسل اول نظریه‌پردازان انقلاب‌ها تحت عنوان «تاریخ طبیعی انقلاب‌ها» می‌باشد. روش تحقیق در این مطالعه توصیفی – تحلیلی و ابزار گردآوری اطلاعات منابع کتابخانه‌ای و اینترنتی می‌باشد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که در پاره‌ای موارد، علل وقوع و فرآیند انقلاب اسلامی (مانند تغییر بیعت روشنفکران، اصلاحات دیرهنگام و نافرجام رژیم پهلوی، سقوط رژیم پهلوی با یک بحران سیاسی حاد، اختلاف میان انقلابیون، به قدرت رسیدن موقتی میانه‌روها، عبور از رادیکالیسم به عمل‌گرایی و دوران ترمیدور) تا حدود زیادی منطبق با دیدگاه نسل اول نظریه‌های تاریخ طبیعی انقلاب‌ها می‌باشد.

چکیده با وقوع انقلاب اسلامی در ایران، اسلام هراسی ابعاد گسترده تری یافته و در قالب "ایران هراسی" نیز درک   می شود. پیش از به کارگیری گستردة پدیدة «اسلام هراسی»، بحث‌های شرق شناسی، به طور کلی، نوعی از اسلام‌هراسی را به گونه‌ای دیگر، مطرح می‌کردند. علاوه بر آن، گرایش‌های بیگانه ترسی  و نژاد‌پرستی‌ در دنیای معاصر به ویژه در اروپا حضور گسترده‌ای داشته‌اند. این مقاله در پی شناخت و معرفی ریشه ها و علل ایران هراسی در اتحادیه اروپا می باشد.به نظر می رسد علاوه بر بیگانه‌هراسی با قدمت طولانی در فرهنگ غربی و ارتباط تنگاتنگی که با مسئله اسلام‌هراسی دارد و همچنان مقدمه و پیش‌شرط موفقیت در ترویج ایران هراسی به شمار می‌رود، یکی دیگراز منابع اصلی تشدید و گسترش ایران هراسی در اروپا ، وجود گروه های ذی نفوذ و لابی اسرائیلی هستند که همواره تلاش نموده اند افکار عمومی و ذهن نخبگان، سیاست مداران و تصمیم گیرندگان غربی رانسبت به ایران تخریب و چهره این کشور را مشوش نشان دهند. به عبارتی می توان تاکید کرد که "ایران هراسی"، اساسا راهبردی است که با هدف جلوگیری از بسط انقلاب اسلامی در جهان اسلام و در بین ملل دیگر طراحی شده است. بدین معنا که در نتیجه هراس از ایران، جامعه جهانی اعم از اروپا و به ویژه مسلمانان نه تنها از انقلاب اسلامی ایران، بلکه از هر انقلابی با نام و عنوان اسلام، هراسان شوند.

چکیده پیروزی انقلاب اسلامی، یکی از مهم‌ترین حوادث تاریخ معاصر ایران است که هم از جهت مبارزات عملی و هم از جهت نظری اهمیت بسیار دارد. یکی از علمای طرفدار این انقلاب، آیت‌الله خامنه‌ای است که علاوه بر مبارزه عملی علیه حکومت طاغوت پهلوی، در باره انقلاب اسلامی نیز نظریه منسجمی ارائه کرده است. دیدگاه‌های سیاسی ایشان از جنبه‌های گوناگون بررسی و ارزیابی شده است، ولی در این پژوهش با استفاده از مدل نظری اسپریگنز، اندیشه سیاسی وی از منظر بحران در چهار مرحله، مورد بررسی و تبیین قرار گرفته است. جامعـه متنی پژوهش شامل کلیه سخنرانی‌ها و مکتوبات ایشان در حوزه‌ی مورد مطالعه بوده است که از طریـق بررسـی کتابخانـه‌ای و هم‌چنین مراجعه به سایت، دیدگاه‌های ایشان توصیف و تحلیل شده است. نوشتار حاضر در صدد پاسخ به این سوال اصلی است که بر اساس دیدگاه حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، راه حل تحقق دولت اسلامی چیست؟ یافته‌ها نشان می‌دهد نسخه اصلی حل مشکلات اساسی کشور از منظر ایشان، تحقق «دولت جوان حزب‌اللهی» است. دولتی که کارگزاران مستقر در آن اعم از روسای قوا و وزرا و معاونان و سایر مدیران و کارگزاران، آماده و با نشاط، دارای بینش و منش اسلامی از جمله روحیه‌ی جهادی، تقوا، کارآمدی، عدالت‌خواهی، خدمت‌گزاری و … باشند.

چکیده مقاله حاضر به مقایسه اندیشه امام خمینی و هربرت مارکوزه در خصوص تساهل لیبرالیستی اختصاص دارد با این هدف که نشان داده شود چگونه دو متفکر با مبانی کاملا متفاوت و حتی متعارض ممکن است به نتیجه مشابهی برسند. در مقاله حاضر این پرسش به بحث گذاشته می شود که وجه اشتراک نظرامام خمینی و مارکوزه در مورد تساهل لیبرالیستی چیست و این فرضیه را به آزمون گذاشته می شود که وجه اشتراک در این است که هردو معتقدند مفهوم تساهل موجود در لیبرالیسم، ازبروز و تداوم ایدئولوژی انقلابی جلوگیری می کند. روش مقاله توصیفی تطبیقی و رویکرد مقاله فلسفی-سیاسی است و از لحاظ موضوع، جدید و فاقد سابقه مطالعاتی با این نحوه نگرش است. جنبه نوآوری مقاله در مقایسه اندیشه دو متفکر است که در ظاهرا قیاس ناپذیر به نظر می رسند. نتیجه مقاله این است که در هنگام مطالعه نظریات غیر اسلامی ٍعلاوه بر بررسی و نقد، باید به دنبال درسهائی از آن نظریه بود که در غنی سازی نظریه پردازی در گام دوم انقلاب به کار آید. به اعتقاد نگارندگان، این نوع نگرش راه درس آموزی بین نظرات اسلامی و سکولار را هموار خواهد ساخت.