فصلنامه علمی پژوهش‌های انقلاب اسلامی

چکیده پژوهش حاضر درصدد تبیین نقش و کارکردهای سیاسی و اجتماعی دفاع مقدس در جامعه ایران می باشد.سوال اصلی پژوهش حاضر پرداختن به این سوال می باشد که کارکردهای سیاسی و اجتماعی دفاع مقدس چیست. یافته های پژوهش حاضر نشان می دهد که دفاع مقدس ضمن تقویت ابعاد جغرافیایی، اجتماعی، تاریخی و سیاسی عناصر ایرانی هویت ملی، فرصت بی‌نظیری نیز برای احیا، بازسازی و تقویت عناصر مذهبی هویت جامعه ایران فراهم آورد. دفاع مقدس و سرمایه عاشورایی نهضت امام حسین (ع)، و نمادهای آن چون عدالت طلبی، آزادیخواهی، شهادت طلبی،مبارزه، قیام و استقامت در راه خدا و از جان گذشتگی و ایثار نقش اساسی در بسیج مردم علیه تهدیدات داخلی و خارجی، احیای هویت ملی و مذهبی و بازتولید قدرت و امنیت ملی در ایران ایفا نموده است. در مجموع رویکرد این پژوهش کیفی است و برای گردآوری اطلاعات از روش کتابخانه ای و منابع معتبر فارسی و لاتین استفاده شده است.

چکیده انقلاب کمونیستی روسیه در سال 1917 به رهبری ولادیمیر لنین و انقلاب اسلامی ایران در سال 1979 به رهبری امام خمینی به ثمر نشستند و مانند اکثر انقلاب ها، صدور انقلاب در دستور کار رهبران آن ها قرار گرفت. سازوکارهای صدور انقلاب های ایران و روسیه دارای وجوه تشابه و تمایز بسیاری است. برای درک این تفاوت ها و شباهت ها از نظریه سازه انگاری که هم به معانی، انگاره ها، قواعد، هنجارها و رویه ها به عنوان عوامل فکری و هم به عوامل مادی تکوین پدیده های اجتماعی توجه می کند، بهره می بریم. با نگاهی سازه انگارانه، بویژه از منظر سازه انگاران کل گرا در می یابیم که انقلاب ایران و انقلاب روسیه از نظر توجه به تبلیغات، حمایت از جنبش های رهایی بخش و ضد سرمایه داری، بهره گیری از دیپلماسی عمومی و استفاده از الگوی انقلاب به عنوان نمونه دارای وجوه تشابه و از جهت استفاده از ابزار فیزیکی، جنگ و اشغال سرزمینی و نیز احزاب کمونیست در خارج از کشور توسط انقلابیون روسیه و ترویج گفتمان مقاومت شیعی و استفاده ازعناصر دینی از طریق تربیت و اعزام مبلغان مذهبی و اشاعه مناسک دینی در سراسر جهان اسلام از سوی انقلابیون ایران دارای وجه افتراق عمده اند.

چکیده  مطالعات متعددی در مورد بررسی عوامل موثر در سقوط حکومت پهلوی انجام شده است تا این رویداد را از زوایای مختلفی مورد تحلیل قرار دهند. هدف پژوهش حاضر این است که به طور خاص به ارزیابی تاثیر بحران مشروعیت بر سقوط رژیم پهلوی دوم از منظر "تئوری بحران" بپردازد. بر این اساس، پرسش اصلی پژوهش این است که نقش بحران مشروعیت در سقوط رژیم پهلوی و پیروزی انقلاب چه بوده است. دستاوردها و یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که رژیم پهلوی تلاش می‌کرد تا با تمسک بر مبانی مشروعیت زایی مانند نظام پادشاهی سنتی ایران باستان، قانون اساسی، ارتش و توان نظامی، نمادهای مذهبی و ... حاکمیت خود را بر جامعه ایران، مشروع و قانونی جلوه دهد. در عین حال، ساختار استبدادی نظام پادشاهی رژیم پهلوی، مبارزه با فرهنگ ایرانی و سنت‌های اسلامی اصیل، دخالت قدرت‌های خارجی و عدم استقلال، تکیه بر زور و دستگاه‌های سرکوب، ایجاد محدودیت در مشارکت‌های سیاسی مردم، و رانتیر بودن حکومت، باعث گردید تا رژیم پهلوی با بحران مشروعیت مواجه شود. رژیم پهلوی نه تنها نتوانست بحران مشروعیت را با موفقیت حل کند، بلکه با عملکرد اشتباه خود باعث تشدید این بحران و افزایش فاصله بین حکومت ومردم شد و همین عامل، به زیر سئوال رفتن مشروعیت آن انجامید و نهایتاً زمینه را برای فروپاشی این رژیم فراهم نمود. روش پژوهش به صورت توصیفی ـ تحلیلی و از نوع پژوهش علی می‌باشد. روش جمع‌آوری داده‌ها در این پژوهش به صورت کتابخانه‌ای و اسنادی صورت گرفته است.

چکیده  
سبک زندگی در هر ساحتی شیوه‌های خاص مواجهه با مهم‌ترین وظایف زندگی است که متأثر از بینش‌ها، گرایش ها و شرایط محیطی شکل می گیرد. سبک زندگی سیاسی امام خمینی(ره)، سبکی متأخر و مبتنی بر مبانی مورد التزام ایشان است که زمینه الهام پذیری گسترده ای را در میان آحاد مردم فراهم نموده است. سؤال این پژوهش آن است که مبانی گرایشی امام در سیاست کدام است و این مبانی، چگونه سبک زندگی سیاسی ایشان را تحت تأثیر قرار داده است؟ از دیدگاه امام، بینش های زندگی سیاسی و رسالت‌های ناشی از آن با گرایشات متعالی در انسان برهمکنش دارند و این گرایشات در ضمن تحلیل لوازم فطرت الهی انسان، قابل بررسی است. روش کتابخانه ای تحلیل داده ها در بررسی آثار امام خمینی(ره) نشان می‌دهد در شکل‌گیری سبک زندگی سیاسی ایشان علاوه بر باورهای مبتنی بر سیاست الهی، گرایشاتی همچون توکل، شجاعت، استقامت و محبت به خلق و تبری از محبت به نفس و حب دنیا نیز حضور اثرگذاری داشته است.

چکیده عموم انقلاب‌های تأثیرگذار در جهان، پس از وقوع وارد مرحله‌ی دیگری به نام صدور انقلاب می‌شوند که بر گسترش امواج انقلاب بر جوامع دیگر تمرکز دارد؛ اما آنچه در این میان جلب ‌توجه می‌نماید، ماهیت متفاوتی است که این انقلاب‌‎ها برای صدور پیام خویش قائل هستند. بر این اساس، نوشتار حاضر تحقیقی است که ضمن اتخاذ روش توصیفی-تحلیلی، با گردآوری اطلاعات به‌صورت کتابخانه‌ای و مطالعه‌ی اسنادی درصدد برآمده است تا ضمن واکاوی دیدگاه‌های آیت‌الله ‌العظمی خامنه‌ای (مدظله ‌العالی)، ماهیت صدور در ارتباط با انقلاب شکوهمند اسلامی ایران را مورد بازخوانی قرار دهد و از این رهگذر، به این سؤال اساسی پاسخ گوید که «صدور انقلاب در اندیشه آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای(مدظله‌العالی) چه ماهیتی دارد؟». یافته‌های این تحقیق نشان از آن دارد که در اندیشه‌ی رهبر حکیم انقلاب اسلامی(مدظله‌العالی)، صدور انقلاب در معنا، اهداف و روش‌ها دارای ماهیتی نرم‌افزارانه و فرهنگی است که در تقابل با رویکرد قهری و سخت‌افزارانه آن قرار می‌گیرد.

چکیده در تاریخ معاصر ایران حضور زنان در عرصه‌های سیاسی اجتماعی را می‌توان در جنبش تنباکو، نهضت مشروطه و پس از آن در دوران پهلوی اول و دوم مشاهده کرد. انقلاب اسلامی ایران تحولات سیاسی اجتماعی عمیقی را در پی داشت که زنان نیز از این تحولات برکنار نبودند. استمرار مشارکت گسترده زنان در پدیده انقلاب اسلامی و نحوه حضور آنان در عرصه سیاسی اجتماعی و دیدگاهی که پس از انقلاب اسلامی درباره زنان و مشارکت سیاسی اجتماعی آنان شکل گرفت، نقطه عطفی در این دوره بود. این پژوهش با روش تاریخی-تحلیلی در پی پاسخ‌گویی به این سؤال اصلی است که تأثیر اندیشه سیاسی امام خمینی در فراهم آوردن حضور گسترده و مشارکت فراگیر سیاسی اجتماعی‌ زنان در فرایند پیروزی انقلاب اسلامی و پس از ان چیست؟ براساس اندیشه فقهی سیاسی امام خمینی(ره) یکی از مسائل مهم در جهان معاصر نقش زمان و مکان در اجتهاد و نوع تصمیم گیری‌هاست. با توجه به اندیشه سیاسی امام خمینی(ره) تفسیری جدید از تعالیم اسلام درباره حضور سیاسی اجتماعی زنان شکل گرفت که زمینه لازم برای استمرار شرکت فعال و صحیح زنان در عرصه سیاست و اجتماع را فراهم کرد.

چکیده یکی از دوره هایی که در سیاست خارجی ایران کمتر مورد توجه قرارگرفته است دوره ریاست جمهوری بنی صدر و نخست وزیری محمد علی رجایی است. هدف پژوهش حاضر بررسی این دوران است. سوال اصلی پژوهش این است که ابوالحسن بنی صدر و محمد علی رجایی چه نقشی برای سیاست خارجی ایران در نظام بین الملل متصور بودند؟ و نوع تفسیر از این نقش‌ها چگونه به اختلاف‌نظر بین آنها در سیاست خارجی ایران انجامید؟ فرضیه پژوهش دو نوع تفسیر «انقلابی و ارزشی» و «لیبرال و محافظه کارانه» این دو مقام اجرایی کشور از نقش‌های سیاست خارجی ایران را زمینه ساز اختلاف آنها و در نهایت کوتاه بودن عمر دولت بنی صدر می داند. برای پاسخ به سوال اصلی از روش اسنادی و نظریه نقش مورد اشاره کی. جی هالستی استفاده گردید. بازه زمانی پژوهش از 18 مرداد 1359 تا 31 خرداد 1360 را شامل می شود. یافته های پژوهش نشان می دهد درحالی که جمهوری اسلامی ایران طبق گفته هالستی همزمان چندین نقش را در جهان برعهده گرفته بود رئیس جمهور در نقش هایی همچون مبارزه با امپریالیسم و استکبار، نقش مدافع اسلام، نقش دولت رهایی بخش، نقش دولت سرمشق و الگو دارای اختلاف نظرهای جدی با نخست وزیر بود. حاصل این تعارض نوعی عدم انسجام در سیاست خارجی ایران گردید که نبود وزیر امورخارجه نیز آن را تشدید کرد.

چکیده  
در بررسی تاریخ معاصر ایران از اواخر دوره قاجاریه متاثر از جریان های فکری و تحولات جهانی، جریان های مختلفی همانند: گروهها و اندیشمندان مارکسیستی، لیبرالی و اسلامی(اسلام سیاسی) پا به عرصه حیات گذارده و منشا تحولات مختلفی شده اند، از مهمترین تحولات ایران معاصر تحت تاثیر جریان های مذکور که جامعه کنونی مولود آنها می باشد، می بایست به انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامی اشاره کرد. در این پژوهش مهمترین اهداف مطرح شده راجع به بررسی جایگاه و اثرگذاری جریان‌های فکری لیبرالیستی و اسلام سیاسی در دو انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامی می باشد. در بیان یافته های تحقیق می توان گفت: در انقلاب مشروطه جریان اسلام سیاسی متاثر از اندیشه های فقهای تشیع همانند: میرزای نایینی، آخوندخراسانی، شیخ فضل الله نوری، آیت الله طباطبایی و بهبهانی هدایت و رهبری مردم را برعهده داشتند، جریان لیببرالی نیز با روشنفکرانی همانند سید حسن تقی زاده، میرزاملکم خان، آخوندزاده، جهانگیرخان صوراسرافیل، علی اکبر دهخدا و ... از تاثیرات بسزایی در پیشبرد اهداف انقلاب مشروطه برخوردار بودند، اما در انقلاب اسلامی بیشترین اثرگذاری و نقش در پیروزی انقلاب برعهده جریان اسلام سیاسی به رهبری امام خمینی(ره) بودو جریان های لیبرالی بیشتر در حاشیه قرار داشتند، لذا سایر جریان های فکری و به حاشیه رانده شده و جمهوری اسلامی متاثر از افکار امام خمینی و آموزههای اسلام سیاسی ایجاد شده است. لازم به ذکر است با بهره گیری از روش توصیفی تحلیلی و تطبیق اندیشه ها در جریان اسلام سیاسی و لیبرالیسم تلاش در نگارش این پژوهش شده است.

چکیده سرمایه اجتماعی مفهوم جمعی است که به تبیین روش های زندگی، طرز تلقی ها و استعدادهای فردی مطلوب در جامعه جهت تحقق بخشیدن به الگوی انسان کامل می پردازد. از سوی دیگر تلاش برای رسیدن به تمدن نوین اسلامی یکی از مهمترین دغدغه های مقام معظم رهبری در سال های اخیر می باشد. از دیدگاه رهبری ایجاد تمدن نوین اسلامی یک هدف راهبردی و دست یافتنی است که جامعه باید در تحقق این امر اهتمام ورزد، بگونه ای که همه ظرفیت های کشور در این راستا قرار گیرد. هدف اصلی مقاله حاضر طراحی مدل تمدن سازی نوین اسلامی با نقش میانجی گری سرمایه اجتماعی براساس بیانات مقام معظم رهبری می باشد. دراین پژوهش با استفاده از روش داده بنیاد ابعاد و مولفه های تمدن نوین اسلامی استخراج گردید و با میانجی گری شاخص های سرمایه اجتماعی نتایج تحقق و افزایش سرمایه های اجتماعی طراحی شد. نبود مولفه های سرمایه اجتماعی در جامعه یکی از خلاء های موجود در جامعه کنونی است. این پژوهش بدنبال آن است که مولفه های سرمایه اجتماعی در بیانات مقام معظم رهبری را بررسی کرده و نقش تمدن سازی نوین اسلامی را در ایجاد این مولفه ها توضیح دهد. با شناخت ابعاد و مولفه های تمدن نوین اسلامی می توان بدرستی چشم انداز فرا راهبردی در درک و برنامه ریزی منابع در مدیریت کلان کشور ایجاد نمود . از مهمترین نتایج بدست آمده از تحقق و افزایش سرمایه های اجتماعی می توان به حل مشکلات و رسیدن به پیشرفت، سرمایه بودن اعتماد، ارتباط متقابل ملت و دولت، انقلابی شدن، ایجاد حس مسئولیت اجتماعی، مانع از هجمه و ضربه به نظام اسلامی، پشتیبان و مشروعیت بخشی به نظام، شفاف سازی و مصون سازی نظام اسلامی اشاره نمود.

چکیده بررسی علل و زمینه انقلاب‏ها از مباحث مهم پژوهشی در حوزه علوم انسانی است. مطالعه میزان تبیین‏پذیری و انطباق نظریه جیمز دیویس در انقلاب اسلامی ایران و انقلاب بحرین، از جمله موضوعات مهم در حوزه انقلاب است، که ضرورت پژوهشی دارد. یکی از مباحثی که در مطالعه و بررسی این دو کشور انقلابی اهمیت و توجه پژوهشی دارد، تبیین پذیری نظریه‏های انقلاب تحلیل‏گران و محققین غربی در خصوص انقلاب‏های در جهان اسلام است. تئوری مورد بحث در این مقاله به عنوان یکی از نظریه‏های مطرح «جیمز دیویس یا منحنی جی» در این دو کشور است. این نظریه از سوی برخی از نویسندگان مورد تبیین و بررسی قرار گرفته و امروزه نیز جای بحث و پژوهش دارد. این نظریه در انقلاب اسلامی ایران و تحولات بحرین در سال 2011 و پس از آن مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. نوشتار در صدد است تا با مطالعه و بررسی میزان تبیین‏پذیری نظریه معروف به «منحنی جی» با انقلاب در ایران و بحرین، به سنجش توانایی تبیین کنندگی این نظریه در تحولات انقلابی دو کشور بپردازد. نگارنده بر این باور است که این نظریه موفقیت چندانی در تبیین تحولاتی انقلابی دو کشور را دارا نیست؛ اگر چه توانایی تبیین بخشی از تحولات را داشته با تقلیل انقلاب اسلامی به رهیافت اقتصادی یا محرومیت سطح انقلاب و علت و عوامل انقلاب ایران و بحرین را فروکاسته است

چکیده نسبت دین و سیاست، یکی از اصلی ترین ملاک ها و شاخص های تقسیم بندی و تحلیل جریانات فکری- سیاسی در طول تاریخ معاصر ایران بوده است. بر این اساس، هیچ جریان فکری و سیاسی قابل فهم و درک نخواهد بود مگر اینکه از درون مایه فکری آن در قبال نسبت دین و سیاست، رمزگشایی شود. از سوی دیگر علل و عوامل مختلفی در شکل گیری این جریان های فکری موثر بوده که طیف گسترده ای از عوامل را شامل می گردد. سئوال مقاله حاضر این است که چرا روشنفکران دینی در دوره قبل از انقلاب عمدتاً به دنبال همگرایی دین و سیاست با برقراری حکومت دینی بودنده اند. نگارندگان بر این باورند که روشنفکران دینی در این دوره، نه به عنوان یک اعتقاد به دینی باوری، بلکه در فضای پارادایم روشنفکری آن زمان به پیوند میان دین و سیاست اعتقاد داشته اند و این امر را می باید از نگاه اعتقادی به دین تفکیک نمود.  در حقیقت عمده ترین علت این رویکرد روشنفکران قبل از انقلاب را می توان در بستر های فکری روشنفکری متاثر از فضای سیاسی و اجتماعی بیان نمود و نه اعتقاد عمیق این جریان فکری به دین دانست.

چکیده اسلام به عنوان یک مجموعه به هم پیوسته و هماهنگ است. بدین لحاظ هر کدام از اجزاء آن در جایگاه خاص خودشان قرار دارند. نظام سیاسی اسلام که یکی از اجزاء این مجموعه است بیانگر این واقعیت است که قلمرو دین از قلمرو شخصی و خصوصی فراتر رفته و به مسائل اجتماعی نیز توجه دارد. جمهوری اسلامی ایران به دلیل ماهیت دینی آن، مبتنی بر اصول اسلامی است و به تبع آن می‌بایست شاکله‌ی نظام که در خط‌مشی‌های خرد و کلان متجلی است بر اساس این اصول شکل گیرد منابع شناخت ارزش‌های اسلامی، قرآن و سنت هستند که در این میان جایگاه قرآن‌کریم به عنوان ثقل اکبر حیاتی است. مسأله‌ و هدف اصلی پژوهش حاضر کشف خط‌مشی‌های فراگیر قرآنی نظام سیاسی است. رویکرد پژوهش حاضر، رویکرد کیفی و مبتنی بر روش تحقیق موضوعی قرآن‌کریم است. در مقام گردآوری دادهها، با تلاوت تمام آیات قرآن‌کریم در قالب رویکرد روش تحقیق موضوعی قرآن‌کریم و مطالعه کتب و آثار مرتبط، آیات سیاستی این عرصه استخراج شد. در مقام تحلیل داده‌ها، علاوه بر رویکرد پیشین، از روش نظریه‌پردازی داده بنیاد در جهت مفهومنویسی نظام‌مند از آیات و همچنین طبقهبندی و مقوله‌بندی آن‌ها به منظور دستیابی به الگو و چارچوب مفهومی بهره گرفته شد. در مقام اعتباریابی ضمن بهره‌مندی از مقایسه‌های مستمر با مراجعه به خبرگان در قالب روش ممیّزی بیرونی، الگوی مفهومی و گزارههای فراگیر سیاستی اعتباریابی شد. یافتهها و نتایج پژوهش حاضر پس از تحلیل آیات، دستیابی به الگو و چارچوب مفهومی کلان نظام سیاسی مبتنی بر قرآن کریم و استخراج خط مشی های فراگیر نظام سیاسی است

چکیده چکیده:
جمهوری اسلامی ایران حامل و واجد مختصات و مولفه های فرهنگی غنی و ارزشمندی است که تحت تاثیر آموزه های مقدس و متعالی اسلام و به ویژه مکتب اهل بیت عصمت و طهارت (ع) بوده و می تواند دیپلماسی فرهنگی فعال تری از خود نشان دهد. در این راستا جمهوری آذربایجان، کشور مسلمانی که همواره از کشورهای هدف دیپلماسی فرهنگی ایران بوده است .
سوال اصلی مقاله حاضر عبارتست از اینکه دیپلماسی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در جمهوری آذربایجان واجد و حامل چه مولفه هایی است؟ و کدامیک از مولفه ها از اهمیت بالاتری برخوردار است؟
مفروض پژوهش نیز این است که مولفه های ارزشی- بینشی، مهمترین دسته از مولفه های دیپلماسی فرهنگی است که البته جمهوری اسلامی ایران، در مقایسه با سایر مولفه ها، در این حوزه موفقتر نموده است.
روش پژوهش، به صورت توصیفی، تحلیلی و کاربردی بوده که ضمن مصاحبه با نخبگان و صاحبنظران، از تحقیقات گسترده کتابخانه ای، اسنادی ، نیز بهره برده است.
یافته و نتیجه مقاله، نشان می دهد که مولفه های ارزشی-بینشی، بیشترین درجه اهمیت را از نظر صاحبنظران و در مقایسه با سایر مولفه ها به خود اختصاص داده و البته میزان موفقیت بیشتری، هم در شرایط فعلی و هم در شرایط آتی(1404) خواهیم داشت.