فصلنامه علمی پژوهش‌های انقلاب اسلامی

چکیده سرمایه گذاری برای ایجاد موسسات آموزشی و در راس آن تاسیس مدارس برای کودکان و نوجوانان از اهتمام ویژه ای در منظومه فکری رهبران فرقه بهایی برخوردار بوده است. حال پژوهش با طرح این پرسش اساسی که دلائل و زمینه‌های سیاسی-فرقه ای تاسیس و توسعه مدارس بهایی در تاریخ معاصر ایران کدام است؟ دریافته است که بهائیت به عنوان تشکیلات ‌سیاسی به دلائل مختلفی چون توصیه رهبران، تبلیغ آیین، همسوسازی فکری جامعه ایرانی، آموزش نسلی جامعه بهایی، حراست از تفکرات مذهبی و سیاسی فرقه، ایجاد و یا تقویت اتحاد و همبستگی بین بهاییان، جذب غیربهاییان از مدرس و معلم تا دانش آموز، تبلیغ سیاسی با برجسته انگاری نقش بهاییان در فرآیند اصلاحات به خصوص در آموزش و پرورش نوین ایران و در نهایت مقابله با بینش انتقادی نسبت به فرقه بهاییت، تاسیس و توسعه مدارس را در دستور کار خود قرار داد. علاوه بر این تعاملات با حکومتها و برخورداری از حمایتهای خارجی در این مساله موثر بوده است.

چکیده بحران سوریه، بدون شک، یکی از مهمترین نقاط عطف تحولات خاورمیانه در دو دهه اخیر و کانون تلاقی اهداف و منافع بازیگران متعدد منطقه ای و بین المللی بوده است. دراین میان، رژیم صهیونیستی اگرچه در ابتدا با این تصور که این بحران به تضعیف و یا سرنگونی نظام سیاسی سوریه و بالتبع افول محور مقاومت در منطقه منجر می شود، بر فرصت های ناشی از این بحران متمرکز شده بود اما با گذشت زمان، با افزایش جایگاه و نقش مهم محور مقاومت و بویژه ایران در مدیریت این بحران، چالش ها و تهدیدات ناشی از این بحران را موثرتر ادراک نمود. چنانچه دراین زمینه، حضور مستقیم و بی‌واسطۀ جمهوری اسلامی ایران در سوریه و در کنار مرزهای فلسطین اشغالی به یکی از اولویت های تهدید امنیت ملی رژیم صهیونیستی تبدیل شد. در این چارچوب، این مقاله به دنبال پاسخ به این سوال اصلی است که وقوع بحران سوریه وبه دنبال آن حضور جمهوری اسلامی ایران در این کشور، چه تهدیداتی را فراروی رژیم صهیونیستی قرار داده است؟ یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که حضور طولانی‌مدت جمهوری اسلامی ایران در کنار مرزهای فلسطین اشغالی و بویژه گشایش جبهۀ سوم مقاومت در جولان، زمینه بسط نفوذ ژئوپلیتیکی تهران در شامات و افزایش قدرت بازدارندگی ایران در مقابل رژیم صهیونیستی را بوجود آورده و و قدرتِ عمل این رژیم را در زیر منطقۀ شامات محدود می‌سازد. علاوه بر این، حضور مداوم ایران در سوریه، نه تنها زمینه تقویت مناسبات جمهوری اسلامی ایران با جریان های میدانی مقاومت را بوجود آورده بلکه امکان تاثیرگذاری آن بر فلسطینیان آواره ساکن در شامات را فراهم نموده که این مساله می تواند رژیم صهیونیستی را با چالش‌های سیاسی- امنیتی درونی و بیرونی عدیده‌ای مواجه سازد.

چکیده چکیده
مقاله حاضر به تحلیل مضمون پیش شرط ها و استلزامات دولت اسلامی در اندیشه مقام معظم رهبری(حفظه الله) می‌پردازد. (مسأله) در این مقاله چیستی پیش شرط ها و استلزامات دولت اسلامی در اندیشه معظم له، با روش کیفی تحلیل مضمون و به کارگیری نرم افزار MAXQDA بررسی شده است. (روش) ایجاد دولت اسلامی در اندیشه مقام معظم رهبری(حفظه الله)، دارای جایگاهی مهم و کلیدی می باشد. در اندیشه ی تمدنی مقام معظم رهبری دولت اسلامی ابزاری برای تحقق حیات طیبه می‌باشد که در آن پیشرفت های مادی و معنوی در جامعه محقق خواهد شد. اینکه از نظر مقام معظم رهبری(حفظه الله) استلزامات تحقق دولت مطلوب اسلامی چیست و چه پیش شرط هایی برای ایجاد چنین دولت مطلوبی ضرورت دارد نیازمند بررسی و پژوهش می باشد. با توجه به بررسی سخنان مقام معظم رهبری(حفظه الله) درباره ماهیت، ضرورت، هدف و منابع و مبانی نظری تحقق دولت اسلامی در کشور، پیش شرط های لازم در تحقق دولت اسلامی را می توان نتیجه گرفت. معظم له معتقد هستند جهت تحقق دولت اسلامی که لازمه ی ایجاد حیات طیبه در جامعه می باشد، هم استلزامات ساختاری و بنیادی و هم استلزامات کارگزاری متناسب با منابع اسلامی استخراج گردیده و به کار گرفته شوند.(یافته‌ها)

چکیده روز ۱۷ دی‌ماه سال ۱۳۵۶، مقاله‌ای تحت عنوان «ایران و استعمار سرخ و سیاه» به قلم مستعار احمد رشیدی مطلق در روزنامه اطلاعات به چاپ رسید. این مقاله در سراسر ایران بازتابی گسترده داشت اما با گسترش اعتراضات قم پیآمد آن به‌طور فوری جلوه‌گر شد و با گسترده شدن اعتراضات تعداد کشتگان افزایش یافت. این جستار درصدد است با عنایت به نظریه کورپی و عملکرد محمدرضا شاه در مواجهه با بحران به واکاوی ماهیت مقاله و دلایل و پیآمدهای انتشار آن بپردازد. یافتههای پژوهش حاضر نشان میدهد مقاله 17 دی هم چون جرقهای در دل روزهای پر خفقان و مملو از سرکوب، منجر به اتحاد نیروهای اپوزیسیون با تمسک به ایدئولوژی مذهبی شد و نقطه عطفی جهت مبارزات میدانی گردید. در این میان آنچه حائز اهمیت است روش غیرهوشمندانه رژیم برای مواجهه با مخالفان بود که درنهایت در بستر چنین حوادثی جرقههای انقلاب شکل گرفت.
واژگان کلیدی: محمدرضا شاه، امام خمینی (ره)، مقاله 17 دی، قم، تبریز.

چکیده بر اساس معارف انقلاب اسلامی، انقلاب پدیده‌ ای تکاملی است که به تغییر نظام سیاسی ختم نمی‌شود و پس از آن هم در جهت تحقق آرمان‌ ها ادامه می‌یابد. علاوه بر این مواجهه نظام اسلامی با مجموعه‌ ای از چالش‌های پیش‌ رو، ضرورت ایجاد تحول را دوچندان کرده است. لازمه تحول مطلوب و پایدار، شناخت عمیق خود این پدیده است؛ در همین راستا پژوهش حاضر به بررسی موضوع تحول از دیدگاه رهبر معظم انقلاب پرداخته است. با توجه به ماهیت اکتشافی این پژوهش و ضرورت کاوش نظری در متون موجود از رهبر انقلاب،‌ در این پژوهش از روش تحلیل مضمونی استفاده شده و درنهایت شبکه مضامین تحول ارائه شده است. لزوم تحول، ارکان و زیرساخت‌ های تحول، منطقه نوآوری در تحول، ویژگی‌ های تحول، زیرساخت‌ های ذهنی تحول، عوامل انسانی تحول، شرایط و توصیه‌ هایی برای تحول و موانع،‌ آفات و بدفهمی‌های تحول ارکان اصلی این شبکه را تشکیل می‌دهد.

چکیده اگر چه وقوع انقلاب اسلامی در ایران با مشارکت افراد، سازمان‌ها، گروه‌ها و طیف‌های متنوع، شامل اندیشه‌های اسلام سیاسی، ملیگرایانه، چپگرایانه (کمونیستی-مارکسیستی) و التقاطی همراه بود اما با سرنگونی رژیم پهلوی تفاوت دیدگاه‌ها و آرمان‌های هر یک از این ابعاد هویتی فوق بیش از پیش نمایان شد. با مطالعه روند تطور سیاست هویت در ایران پس از وقوع انقلاب اسلامی در 1357، تا تثبیت دولت در جمهوری اسلامی در سال 1360، شاهد بازخوردها و برخوردهای اندیشه‌ها و سیاست‌های هویتیِ بازیگرانِ دخیل در وقوع انقلاب و به ویژه مابین هویت اسلام حکومتی که به رهبری امام خمینی بود با تفکر هویتی اسلامی-مارکسیستی سازمان مجاهدین خلق (اسلام سازمانی) هستیم که نهایتا منجر به تثبیت ایده امام خمینی در جمهوری اسلامی شد. در این نوشتار با استفاده از روش تحلیل تاریخی و با استفاده از منابع کتابخانه ای درصدد پاسخ به این پرسش برآمدیم که برخوردها و بازخوردهای سیاستهای هویتی مابین اسلام حکومتی و سازمان مجاهدین خلق از 1357 تا 1360، چگونه سبب تفوق هویت اسلام حکومتی در نظام جدید شد؟ در این راستا سازمان مجاهدین خلق از ابتدای انقلاب سعی داشت، برای کسب قدرت، خود را همسو با جریان هویتی اسلام سیاسی قلمداد کند و حتی بر آن نیز تاثیر بگذارد اما به دلایلی چون عدم پذیرش مارکسیسم از سوی مردم، رهبری قاطعانه امام خمینی (ره)، شوق توده مردم به حضرت امام، و مذهب شیعه، وقوع جنگ تحمیلی و لزوم دفاع از کشور و تفوق کارکرد فرهنگی اسلام‌گرایان بر عملکرد مسلحانه مجاهدین خلق، سازمان مذکور نتوانست سیاست هویتی خود را در جامعه ایران بقبولاند.

چکیده انقلاب اسلامی ایران با تأسی از تعالیم وحیانی قرآن و اهل‌بیت علیهم‌السلام به پیروزی رسید و انقلابی گری یکی از ارزش‌های جامعه اسلامی تلقی گردید. انقلابیون نیز در حوزه‌های مختلف مورد نیاز جامعه از جمله سیاست، فرهنگ و اقتصاد برای پیشبرد اهداف انقلاب تلاش کردند، حضور در این عرصه‌ها به‌ویژه عرصه سیاست، به دلیل عدم همسانی تعاریف و فقدان معیارهای سنجه‌پذیر و معین، همواره با فراز و فرودهایی همراه بوده است، این پژوهش درصدد است تا معیارهای سیاسی انقلابی گری را با معیار قرآن مورد بازبینی و بازیابی قرار دهد. از این رو با تحلیل آیات قرآن کریم و با کمک داده‌های کتابخانه‌ای در پی پاسخ به این سؤال است که شاخص‌های سیاسی انقلابیون از دیدگاه قرآن چیست؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد پیروی از رهبری جامعه اسلامی، صراحت در بیان مواضع انقلابی، اعتماد به نیروهای داخلی، حساسیت در برابر دشمن، رعایت تقوای سیاسی، رعایت ارزش‌های مقبول زندگی اجتماعی و مبارزه با فساد درونی نیروهای انقلابی از مهم‌ترین شاخص‌های سیاسی انقلابیون از نگاه قرآن هستند.

چکیده تاریخ‌نگری به‌ عنوان بینش و تاریخ‌نگاری به‌ عنوان روش، دو عنصر مبنایی و اساسی در فهم تاریخ به‌عنوان حافظۀ اجتماعی و بهره‌گیری از آن است. امتداد تمدن‌ها همواره نسبت مستقیمی با میزان آشنایی آنها با تاریخ داشته است و در این زمینه میزان دانایی تاریخی رهبران هر ملت، یک عنصر حیاتی محسوب می‌شود. در این پژوهش بر آنیم تا با استفاده از روش تحلیلی ـ توصیفی و با مطالعه موردی کتاب انسان250ساله که گردآوری سخنان آیت‌الله سید علی خامنه‌ای در خصوص تاریخ امامت است، برخی ابعاد تاریخ‌نگری و تاریخ‌نگاری رهبر انقلاب را نمایان کنیم. یافته‌های این پژوهش در دو بخش مجزای تاریخ‌نگری و تاریخ‌نگاری حاکی از آن است که معظم‌له با نگاهی توحیدی به‌تحلیل تاریخ می‌پردازند، ادوار زمانی را تفکیک کرده و از روش تحلیل دکترینال و استراتژیک تاریخ بهره‌ می‌برند. همچنین روش تاریخ‌نگاری ایشان علاوه بر وجود شاخص‌های منحصر بفرد، مورد اجماع دانشمندان اسلامی و علمای تاریخ نیز هست.

چکیده این مقاله به بررسی وضعیت سبک زندگی ایرانی اسلامی در بین خانواده های ایرانی و روند تغییرات آن از انقلاب اسلامی سال 1357 تا کنون و تحلیل و تبیین جامعه شناختی عوامل اقتصادی-اجتماعی موثر بر این تغییرات می پردازد.چارچوب نظری با الهام از نظریه های ماکس وبر، پیر بوردیو ، آنتونی گیدنز و رونالد اینگلهارت ، تدوین و بر اساس آن ، چهار عامل پایگاه اقتصادی – اجتماعی ، مصرف رسانه ای ، تکثر منابع جامعه پذیری و تحرک جغرافیایی به عنوان متغیرهای مستقل انتخاب شدند .
پژوهش به روش پیمایشی و با تکنیک پرسشنامه انجام شده است . جامعه آماری پژوهش ، کلیه خانواده‌های ساکن شهر اراک در سال ۱۳۹۸ بوده اند . حجم نمونه براساس فرمول کوکران ، 440 خانواده بوده که به شیوه ی نمونه گیری خوشه ای چند مرحله ای و نمونه گیری تصادفی انتخاب شده اند. پردازش داده ها با استفاده از آزمون های آماری در نرم افزارspss انجام شده است. نتایج آزمونT بیانگر تفاوت معنادار میانگین امتیازات سبک زندگی ایرانی اسلامی در میان خانواده های دهه ی 60 و دهه ی 90 در سطح تفاوت ارزشی می باشد. نتایج حاصل از آزمون همبستگی پیرسون نیز رابطه ی بین متغیرهای مستقل پایگاه اقتصادی – اجتماعی (649/0-)، میزان مصرف رسانه (736/0-)، میزان تحرک جغرافیایی (707/0-) و تکثر عوامل جامعه‌پذیری (670/0-) ومتغیر وابسته (سبک زندگی ایرانی اسلامی) رانشان می دهد به طوری که باافزایش مقدار آن ها،میزان اهمیت سبک زندگی ایرانی،اسلامی دربین خانواده ها کاهش می یابد.

چکیده در این پژوهش پس از بررسی نظریه‌های اندیشمندان غربی و مسلمان به بحث و مقایسه تطبیقی پیرامون دو نوع حکمرانی خوب در غرب و حکمرانی متعالی در اسلام پرداخته شده است. در دنیای کنونی و در گذر از حکمرانی بَد به حکمرانی مطلوب که وضعیت ایده‌آل و آرمانی تمامی جوامع جهانی است، و اینکه حکمرانی باید از آن چه شخص یا گروهی باشد و ویژگی‌های فردی و ایدئولوژیکی زمامدار یا حاکمان چه باید باشد، بحث اساسی محافل حکمرانی می‌باشد. ویژگی‌ها و مولفه‌های عمده حکمرانی‌ها در مطلوبیت آنها و کسب رضایت مردمی از مهم‌ترین مباحث در حکومت‌داری و رسیدن به کمال و سعادت افراد و جوامع است. در این میان هر چند بیشتر نظریه‌های غربی نیز از عدالت و دیگر صفات و ویژگی‌های حکمرانی خوب که مورد نظر اسلام نیز هست صحبت کردند، اما رویکرد اصلی آنها به سمت کمال مادی و دنیوی انسان‌ها بوده و این به دلیل گرایش انسان‌محوری آنهاست. از سوی دیگر، اسلام با نگرشی خدامحور، سعادت اخروی را هدف خلقت انسان‌ها و جوامع معرفی می‌نماید. بر همین اساس، از آنجایی که هدف خلقت دنیا، انسان‌ها، جوامع و تشکیل حکومت‌ها نیل به سعادت َابدی‌است، لذا آشکار شدن ویژگی‌های بهترین نوع حکمرانی برای معرفی آنها و تبعیت مردم از چنین حکومت‌هایی ضروری است.

چکیده سواد انقلابی و نهادینه کردن ارزش­های انقلابی در بین نسل جوان می­تواند این نسل را که در عصر جهانی شدن ارتباطات به سر می­ برد، از غرق شدن در ارزش­های بیهوده جوامع غربی نجات دهد. از اینرو پژوهش حاضر به بررسی شاخص­های سواد انقلابی از منظر حضرت امام(ره) و مقام معظم رهبری پرداخته تا با مفهوم­سازی و سنجش­پذیری ابعاد آن، بتواند نسل سوم و چهارم انقلاب اسلامی را در برابر چالش­های جهانی شدن و سواد انقلابی و استفاده از فرصت­ها و تهدیدهای بوجود آمده، یاری رساند. پژوهش حاضر با رویکرد کیفی، در دو مرحله تحلیل مضمون و مصاحبه  نیمه ساختاریافته به روش میدانی انجام  شده است. بدین منظور با احصای 35 سخنرانی مستقیم حضرت آیت ­الله خامنه­ای و یک پیام به مناسبت اولین سالگرد ارتحال حضرت امام خمینی(ره) و بررسی وصایای امام خمینی(ره) پیرامون سواد انقلابی، تحلیل قالب مضامین فرمایشات ایشان و کدگذاری مضامینی که در ابتدا در میان این سخنرانی ­ها ناپیدا بودند، استخراج و مورد تحلیل قرار گرفتند. تحلیل شبکه ­ی موجود از شاخص­های بدست آمده ما را به الگویی رساند که مبنای سؤالات اولیه مصاحبه­ های نیمه ساختار یافته را شکل داده است. براین اساس، در دو زیرمجموعه به تبیین یافته ­های حاصل از مصاحبه نیمه ساختاریافته با خبرگان و صاحب­نظران آگاه در زمینه ­ی سواد انقلابی پرداخته شده است. جمع­ آوری داده­ های حاصل در این زمینه منتج به استخراج 23 مضمون برای تبیین سواد انقلابی شده است که متناسب با آن محقق به بررسی وضع موجود سواد انقلابی در جامعه و ارائه­ ی مدل پیشنهادی برای اشاعه­ی آن پرداخته است.

چکیده این مقاله درصدد است تا ضمن بررسی و احصاء کارکردهای مجلس –به‌عنوان یکی از ارکان نظام سیاسی جمهوری اسلامی ایران- در بیانات مقام معظم رهبری به عنوان یکی از اسناد بالادستی در نظام جمهوری اسلامی ایران، به این پرسش پاسخ دهد که «کارکرد های مجلس شورای اسلامی در بیانات مقام معظم رهبری چیست و آیا عملکرد مجلس شورای اسلامی با آن تطابق دارد؟» برای پاسخ به این پرسش، در ابتدا با استفاده از منابع موجود در سایت اطلاع رسانی بیانات مقام معظم رهبری مجموعه بیانات و پیام های ایشان خطاب به نمایندگان مجلس شورای اسلامی تهیه و سپس با کاربست روش تحلیل محتوای سعی شده است تا کارکردهای مد نظر ایشان استخراج شود. از این رو پس از استخراج مفاهیم مرتبط با موضوع، کارکرد های مجلس شورای اسلامی از منظر ایشان دسته‌بندی و در مرحله بعد با استفاده از روش ارزیابی و با مراجعه به گزارش های عملکرد ادوار مختلف مجلس، میزان تناسب عملکرد آن با بیانات مقام معظم رهبری مورد بررسی قرار خواهد گرفت. در نهایت ثمره پژوهش نشان خواهد داد که عملکرد دوره های مختلف مجلس تا چه اندازه در راستای کارکردهایی که مقام معظم رهبری برای آن در نظر گرفته اند حرکت کرده است.

چکیده پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1357 و پایه گذاری نظام جمهوری اسلامی ایران توسط امام خمینی، ولی فقیه به عنوان مهم ترین رکن قانون اساسی دارای اختیارات گسترده ای شد که پایه آن برگرفته از نظریه مشروعیت حکومت فقیه پس از غیبت امام عصر (عج) بود. مطابق این نظریه سنجش مصلحت در جامعه اسلامی یکی از مهم ترین وظایف ولی فقیه و رهبر جامعه اسلامی است که البته ابزاری همچون حکم حکومتی را نیز در اختیار دارد. در فقه سیاسی مورد تعریف امام خمینی و آیت الله خامنه ای، مصلحت به معنای لحاظ کردن خیر عموم مسلمین و از همه مهمتر حفظ نظام اسلامی است. یکی از مهم ترین جلوه های این اصل، کاربست آن در انتخابات ریاست جمهوری بوده است؛که در این اثر با روش توصیفی تحلیلی و استفاده از مطالعات کتابخانه ای به آن پرداخته شده است. مقام ولایت فقیه و نهاد های زیر مجموعه آن، مانند شورای نگهبان، همواره در روند انتخابات و تأیید صلاحیت کاندیداهای ریاست جمهوری دقت داشته اند تا میزان مشارکت عمومی مردم در انتخابات کمرنگ نشود؛ البته این امر در کنار حفظ آرامش انتخابات و جلوگیری از فضای دو قطبی و تشنجی و با رویکرد حفظ نظام اسلامی، به عنوان مهم ترین واجب شرعی بوده است.