فصلنامه علمی پژوهش‌های انقلاب اسلامی

چکیده رفتار گروه سیاسی نهضت آزادی در قبال تحولات انقلابی ایران و علل این رفتار همواره مورد توجه پژوهشگران تاریخ معاصر بوده است. بر این اساس ارزیابی عملکرد و ویژگی‌های رفتاری گروه نهضت آزادی در دوران دفاع مقدس از موضوعات مهم و در خور توجه پژوهش است. به نظر می‌رسد این جریان سیاسی مواضع ضد و نقیضی در قبال جنگ ایران و عراق اتخاذ کرده است از این رو، مقاله حاضر با رویکرد تحلیلی-توصیفی و مطالعات اسنادی تلاش دارد با کاربست نظریه واگرایی سیاسی، به این سوال پاسخ دهد که«زمینه‌های واگرایی سیاسی نهضت آزادی در فرایند جنگ تحمیلی چه بود و در این میان نمایندگان مجلس شورای اسلامی چه مواضعی اتخاذ کردند؟» یافته‌های مقاله نشان می‌دهد که در آغاز منازعه عراق و ایران، گروه نهضت آزادی به حمایت نظری از دفاع مقدس پرداختند اما پس از گذشت مدت زمان کوتاهی و پس از بازپس‌گیری خرمشهر در 3 خرداد 1363، مواضع این گروه با دگردیسی مواجه گردید و عملکرد نظام سیاسی ایران در مدیریت جنگ تحمیلی را مخالف منافع ملی ایرانیان تلقی کردند. این مواضع موجب گردید تا عموم نمایندگان مجلس شورای اسلامی در برابر آنها صف‌آرایی کنند و مواضع آنها را ناشی از تمایل به غرب، همکاری با گروه‌های معاند انقلاب اسلامی و تقابل با ولایت فقیه ارزیابی کنند.

چکیده یکی از مسائل مهم در حکمرانی دینی، مسئلۀ الزام شهروندان به رعایت شریعت از سوی دولت اسلامی است. به همین خاطر، دیدگاه‌های متعدد و متفاوتی در رابطه با این مسئله شکل گرفته است. از جملۀ آنها، دیدگاهی است که الزام شهروندان به شریعت را وظیفۀ دولت اسلامی می‌داند. این دیدگاه، همان‌گونه که دولت اسلامی را نسبت به رفاه شهروندانْ مسئول، و تأمین رفاه شهروندان را وظیفۀ آن می‌داند، دولت اسلامی را در برابر شریعت شهروندان نیز مسئول دانسته، تلاش آن را برای تحقق شریعت در جامعه به بهترین شکل ممکن، ضروری می‌داند. برای اثبات اینکه دولت اسلامی نسبت به شریعت شهروندان مسئول است، ادلۀ بسیاری ارائه شده است که از جملۀ آنها، استناد به ادلۀ وجوب امر ‌به ‌معروف و نهی‌ از ‌منکر است. در این مقاله، مستند به منابع معرفت‌شناختی شیعی، این استناد، و اشکالات طرح‌شده دربارۀ آن، مورد بررسی قرار گرفته، و با توجه به ادلۀ امر‌ به ‌معروف و نهی ‌از ‌منکر، محدودۀ دخالت دولت اسلامی در زمینۀ الزام شهروندان به شریعت، تبیین شده است.

چکیده (زمینه پژوهش:) انقلاب اسلامی ایران، بزرگ‌ترین اتفاق و تحوّل قرن اخیر بوده که به دلیل خاستگاه، نوع شکل‌گیری و قِوام؛ ارزش‌ها و آرمان‌های مخصوص به خود را داشته که اشاعه آن‌ها وظیفه همه نهادهای مرتبط با نظام اسلامی است. چنان که حوزه‌های علمیّه، از خاستگاه‌های انقلاب بوده و در این زمینه نقشی اساسی دارند. (روش و هدف:) کاوش حاضر، با روشی توصیفی تحلیلی و با چارچوب نظریه پخش، به دنبال تبیین نقش حوزه‌های علمیّه در گسترش ارزش‌ها و آرمان‌های انقلاب اسلامی است. (یافته‌ها:) نظام ارتباطی سه‌گانه «حوزه‌های علمیه؛ انقلاب اسلامی؛ ارزش‌ها» در قالب عوامل و انواع پخش، مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته و ضمن بررسی واژگان مرتبط، چهار شاخصه انقلاب اسلامی تبیین گردید: «استقلال و آزادی؛ مردمی بودن؛ فراگیری؛ دفاع از مستضعفان جهان». به دلیل خاستگاه انقلاب اسلامی و ارتباط عمیق حوزه‌های علمیّه و روحانیّت با مردم، گسترش ارزش‌ها و آرمان‌های انقلاب اسلامی، نیازمند استمرار نقش‌آفرینی حوزه‌های علمیّه است. (نتایج:) کاوش‌ها نشان داد که تداوم نقش‌آفرینی، در گرو الزامات شناختی، رفتاری و ابزاری ویژه‌ای بوده و طرح‌ریزی در سه ساحت مواجهه حوزه با «خود، مردم و بیگانگان» ضروری است. در بعُد درونی حوزه، «آگاهی به مسائل روز، نوآوری و آینده‌نگری» و «تعلیم و تربیت طلاب اندیش‌مند و ولایت‌مدار» ضروری بوده و در ساحت بیرونی، «مردم‌گرایی»، «نقش‌آفرینی فرهنگی، سیاسی و اجتماعی» و «پاسداشت شعائر اسلامی و انقلابی» و نیز، «استکبار ستیزی و نفی سلطه بیگانگان» مورد توجه قرار می‌گیرد. (نوآوری:) تبیین رابطه حوزه‌های علمیّه در زمینه گسترش ارزش‌های انقلاب اسلامی، با نگاهی آینده‌نگر و در قالب نظریه پخش، از نوآوری‌های پژوهش حاضر تلقّی می‌گردد.

چکیده جمعیت فدائیان اسلام یکی از مهم‌ترین گروه‌های سیاسی در دهه 20 و 30 و از تاثیرگذارترین گروه‌های سیاسی ایران معاصر است. این گروه مهم‌ترین سازمان سیاسی- مذهبی آن عصر بوده است. از آنجا که هر کنشی از اندیشه‌ای نشئت می‌گیرد، این پژوهش با تکیه بر روش توصیفی- تحلیلی، تعریف لئو اشتراوس از اندیشه سیاسی و نظریه تئوری ادواری جنبش‌های اسلامی هرایر دکمجیان، سعی بر توضیح اندیشه سیاسی این جمعیت و پیدا کردن علل پیدایش آن دارد. بنابراین طرز تلقی این جمعیت درباره سیاست و حکومت مانند اعدام انقلابی به مثابه دفاع، ترساندن دشمنان، تاکید بر کارگزار به جای ساختار، اسلامگرایی، سوسیالیسم اسلامی، نظام تعلیم و تربیت دینی، اصلاح نهاد دین، مخالفت با مشروبات الکلی، انطباق اسلام با دولت مدرن، عدالت‌گرایی و کمک به محرومین، اتحاد مسلمین، آرمانشهر اسلامی و مبارزه با کمونیسم بررسی شده و بحران‌هایی که موجب پیدایی اندیشه سیاسی فدائیان اسلام شده است، بیان می‌شود که مهم‌ترین آن، بحران هویت ناشی از سیاست‌های پهلوی اول و مهمتر از همه، پدیده کسروی است.

چکیده قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به عنوان عالیترین سند حقوقی کشور، حاصل فرآیند خردمندانه تحقیق و اجتهاد فقیهان و حقوق‌دانان با ابتناء بر مبانی فقه سیاسی شیعه و متأثر از دیدگاه‌های امام خمینی و ارائه دهنده طرح نوین نظام حکومتی با استفاده از قوانین و قواعد فقه سیاسی اسلام است. قاعده نفی سبیل یکی از قواعد فقهی است که در جهت محقق ساختن تئوری اداره جامعه و تنظیم روابط مسلمانان در عرصههای گوناگون اجتماعی و فردی، بسیار کارآمد و تأثیرگذار و تضمین‌‏گر نفی هرگونه استبداد فکری، اجتماعی و اقتصادی است اما در خصوص این قاعده رویکردهای مختلفی وجود دارد که هریک الزامات متفاوتی را درخصوص نحوه مواجهه با غیر مسلمانان موجب می شوند لذا دراین مقاله ضمن مروری بر این دیدگاه ها به این سوال پاسخ می دهد که با توجه به رویکردهای مختلف به قاعده نفی سبیل، قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مبتنی بر کدام رویکرد شکل گرفته و الزامات آن در نحوه تعامل با غیرمسلمانان چیست؟ روش پژوهش ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬یافته های پژوهش حاکی است که رویکرد قانون اساسی به این اصل به نوعی نفی سلطه مشروط است وتفسیر قانون اساسی بشدت معطوف به مصالح نظام اسلامی ومعطوف به مقتضیات زمان ومکان است به نحوی که می‌توان قاعده فقهی نفی سبیل را با مستحدثات و مسائل روز تطبیق داده و تعامل ارزشمندی با غیرمسلمانان ایجاد نمود واین رویکرد الزامات مختلفی را در عرصه سیاست گذاری موجب شده است که از جمله آنها پذیرش حقوق برابر برای غیر مسلمانان در جمهوری اسلامی وهمچنین تضمین امنیت قضائی وحفظ کرامت انسانی و دفاع از حقوق شهروندی آنها می باشد.

چکیده کارآمدی انقلاب اسلامی در تحقق و تشکیل نظام اسلامی از مهمترین دغدغه های دلسوزان و صاحبان اندیشه ومتفکرین اسلامی می باشد. اما این کارآمدی لازم است که یک معیار و یک شاخص داشته باشد، حکومت امام علی (ع) بعنوان یک الگوی موفق در حکومت داری که شیفتگان زیادی دارد، می‌تواند شاخص‌های کارآمدی نظام اسلامی در لایه‌های مختلف اعم از بنیادی و کاربردی را بیان نماید. محصول این نمونه و الگو ، رابطه بسیار دوستانه، انسانی و شرافت‌مندانه حاکم با مردم می‌باشد. اینکه چگونه رابطه حاکم و مردم مبتنی بر محبت و شرافت شکل می‌یابد، ریشه در سه اصل اخلاق، عدالت و امنیت دارد. مؤید وجود سه اصل مذکور؛ حکمتها، نامه ها وکلمات قصاری است که مولای متقیان علی (ع) درنهج البلاغه به آنها اشاره نموده است. بازخوانی اصول سه‌گانه مذکور ، ضمن بیان ریشه‌های شرعی در حجت آنها، بیانگر بنیان‌های الگوی حکومتی مطلوب در تمدن اسلامی نیز می-باشد. از این رو؛ ضرورت دارد که جایگاه سه اصل مذکور در سیره حکومتی امام علی (ع) بازخوانی گردد. پژوهش حاضر اطلاعات را به صورت کیفی، کتابخانه‌ای و به صورت توصیفی-تحلیلی بررسی می‌نماید.

چکیده حوزه علمیه قم به عنوان پایگاه و مبدا شروع نهضت اسلامی به رهبری امام خمینی(ره) جایگاهی خطیر در حفظ و استمرار و اعتلای انقلاب می تواند داشته باشد که در طول این سال ها، بزرگان نظام اسلامی و حوزه های علمیه همواره بر آن تاکید داشته اند. ادامه مسیر صحیح انقلاب اسلامی بدون تئوری پردازی و مشارکت علمی حوزه های علمیه امکان پذیر نیست زیرا مفهوم از اسلام در ترکیب انقلاب اسلامی، اسلام اجتهادی و فقاهتی است که تامین کننده این بعد، حوزه های علمیه است. کارکردهایی همچون گفتمان سازی، اسلامی سازی علوم انسانی، ایفای نقش در مسیر قانون گذاری و... از موارد مهمی است که نیازمند ایفای نقش حوزه علمیه در بعد رسالت تمدنی خود است.
هدف از این مقاله، بررسی نقش حوزه علمیه قم( به عنوان مرکز اصلی حوزه های علمیه جهان تشیع) در حفظ و اعتلای انقلاب اسلامی است، به این معنا که حفظ و اعتلای انقلاب اسلامی دارای ابعاد و شاخصه هایی است که در این پژوهش چگونگی نقش حوزه علمیه در بعد علمی، پژوهشی و نظریه پردازی مورد بررسی قرار می گیرد.
فرضیه مقاله "بررسی چگونگی نقش آفرینی علمی حوزه علمیه قم در بعد حفظ و تعالی انقلاب اسلامی" این است که نقش آفرینی حوزه های علمیه همانگونه که انقلاب اسلامی را به پیروزی رساند، برای حفظ و استمرار و تعالی با مجاهدت علمی و نظری حوزه علمیه قم لازم است.
این مقاله به شیوه کتابخانه ای و با روش توصیفی، تبیینی، به بررسی نقش حوزه علمیه قم در حفظ و تعالی انقلاب اسلامی پرداخته است.

چکیده چکیده
این مقاله با هدف بررسی اندیشه سیاسی نسل چهارم انقلاب اسلامی ایران نسبت به آرمان های اولیه انقلاب یعنی استقلال- آزادی و عدالت اجتماعی نگاشته شده است.یکی از اندیشمندانی که در مورد نسل ها اندیشه ورزی های فروانی کرده است کارل مانهایم می باشد که ما در این مقاله از چارچوب نظری وی استفاده کرده ایم.روش مورد استفاده دراین پژوهش پیمایش است. جامعه آماری ما جوانان 18 تا 29 سال شهر شیراز در سال 1399 میباشد که از بین این جوانان 400 نفر را به عنوان نمونه آماری انتخاب کرده و از آنان نظر سنجی انجام شده است. نتایج فرضیات این پژوهش نشان می دهد که نگرش نسل چهارم انقلاب در مورد آزادی این است که آزادی یعنی اینکه افراد در فکر و بیان آزاد باشند و همچنین آزادی در شغل و پوشش داشته باشند. استقلال برای آنها چندان در اولویت قرار ندارد و بیشتر خواستار عدالت اجتماعی هستند.

چکیده هدف. بررسی میان اندیشه‌هایی که سبب ایجاد تحولات اجتماعی-سیاسی در جوامع می‌شود، دارای اهمیت بسیاری است. این مقاله به بررسی مشروعیت حکومت از نگاه شهیدبهشتی و بنی‌صدر می‌پردازد. تفکرات و اعمال این دو شخصیت نقش برجسته‌ای را در شکل‌دهی به گفتمان اوایل انقلاب ایفا نمود.
روش‌شناسی. روش پژوهش، تحلیلی اسنادی است و مشروعیت حکومت را از منظر: انتخابات، ولایت‌فقیه، روحانیت، اقتصاد، حقوق زنان، آزادی بیان و مطبوعات و منشاء مشروعیت بررسی می‌نماید.
یافته‌ها. نتایج نشان داد اندیشه شهید ‌بهشتی منبعث از اندیشه اسلامی شیعه بود و منشاء مشروعیت را، الهی و دینی می‌دانست؛ اندیشه‌ بنی‌صدر نیز تحت تأثیر قرارداد اجتماعی غرب و اندیشه‌های سکولاریستی غرب یعنی دنیامحوری، دنیامداری و جدایی دین از سیاست بود، هر چند که پیوند خود با مفاهیم دینی را از دست نداده بود. بنی صدر تمامی حاکمیت یک ملت را مبتنی بر مشروعیت مردم می‌دانست. اندیشه‌ این دو شخصیت با اینکه در مواردی با هم توافق داشتند و در مواردی با هم در تعارض بودند اما تلفیق همین اندیشه‌ها گفتمانی را شکل ‌داد که به حکومت تازه تأسیس مشروعیت می‌بخشید، البته سهم شهید‌بهشتی در شکل دادن به این گفتمان پررنگ‌تر بود.
نتیجه‌گیری. در نهایت اندیشه‌های شهیدبهشتی و بنی‌صدر بستر گفتمانی مناسبی برای مشروعیت بخشی به حکومت فراهم می‌آورد و این مشروعیت پایه‌های حکومت را تقویت و مستحکم می‌نمود .البته اندیشه‌های شهیدبهشتی و بنی‌صدر در مواردی متضاد بودند ولی در موارد مشروعیت بخشی نیز همراستا با هم بودند. در واقع اندیشه‌های شهیدبهشتی و بنی‌صدر چه در وجه سیاسی و چه در وجه اقتصادی گفتمانی را شکل می‌داد که مورد رضایت اکثریت جامعه بود و این باعث می‌شد حکومت از مشروعیت بسیار عمیقی در جامعه برخوردار باشد.

چکیده هدف این پژوهش تعیین ارتباط پیاده‌سازی گام دوم انقلاب بر ارتقای نظام سلامت اداری و کاهش فساد اداری و اقتصادی در ادارات کل استان آذربایجان غربی بود. روش تحقیق در این پژوهش توصیفی از نوع همبستگی بود. جامعه آماری پژوهش حاضر را مدیران و معاونان ادارات کل استان و روسای ادارات شهرستان‌های آذربایجان غربی در سال 1400 را تشکیل داده‌اند که تعداد 274 نفر از آن‌ها به روش تصادفی طبقه‌ای انتخاب شدند و پرسشنامه میان آن‌ها توزیع گردید. داده‌ها با پرسشنامه محقق ساخته پیاده‌سازی گام دوم انقلاب، مقیاس سلامت اداری هوی و فیلدمن(1996) و پرسشنامه فساد اداری امیری (1394) جمع‌آوری شد و با استفاده از نرم‌افزار SPSS و آزمون‌های توصیفی و استنباطی مورد تحلیل قرار گرفت. نتایج فرضیات با آزمون‌های همبستگی پیرسون و رگرسیون چند متغیره نتایج نشان داد پیاده‌سازی مؤلفه‌های گام دوم انقلاب (پیاده‌سازی گام دوم انقلاب و مؤلفه‌های علم و پژوهش، معنویّت و اخلاق، اقتصاد، عدالت و مبارزه، استقلال و آزادی، عزّت ملّی، روابط خارجی و مرزبندی با دشمن و سبک زندگی) با ارتقای سلامت اداری و کاهش فساد اداری و اقتصادی رابطه معنی‌دار دارد.

چکیده این مقاله الگوی نظری تحلیل گفتمان مقاومت در حوزه دیپلماسی که برآمده از اندیشه‌‌های رهبران انقلاب است را تدوین و بررسی می‌کند. فرض بر این است که نظریه مقاومت در اندیشه رهبران انقلاب دارای نوعی توان تحلیلی زمینه‌‌مند در حوزه دیپلماسی است که به‌نوعی از جامعیت بیشتری نسبت به سایر نظریات روابط بین‌الملل برخوردار است. ازاین‌رو سؤال این مقاله بر مبنای این پرسش تنظیم می‌‌گردد که جایگاه دیپلماسی مقاومت محور به مثابه یک الگوی تحلیل و بدیل در اندیشه رهبران انقلاب چگونه است؟. بر همین اساس هدف مقاله اثبات این فرضیه است که دیپلماسی مقاومت‌‌محور(وحدت‌محور) در اندیشه رهبران انقلاب، در تمایز با سایر نظریات حوزه روابط بین‌الملل و دیپلماسی رسمی، ماهیت و بنیانی بومی/انقلابی دارد که می‌توان با رجوع به این بنیان‌‌ها الگوی تحلیلی این نوع دیپلماسی را طراحی کرد. در واقع در اندیشه رهبران انقلاب، این نوع دیپلماسی ریشه خود را از نوعی عقلانیت دینی/انقلابی اخذ می کند که قائل به اتخاذ دیپلماسی رسمی عادلانه است و در عین حال در برابر عقلانیت ابزاری حاکم بر مناسبات دیپلماسی رسمی سلطه محور ایستادگی می کند. لذا این مقاله از طریق روشی توصیفی/ تحلیلی فرضیه و هدف خود را اثبات می‌‌کند.

چکیده نظام هستی به عنوان مظهر و تجلّی اراده و مشیّت الهی، مشمول قوانین و سنّت هایی است که نه تغییرپذیرند و نه جایگزین بردار. یکی از این سنّت ها تجلّی حق و پیروزی آن بر باطل است که در واژه انقلاب نمود پیدا می کند. بنابراین انقلابی گری و انقلابی بودن و ماندن، به عنوان کلید حیات، پایداری و بقا هر انقلابی است که در پرتو، داشتن معرفت و شناخت عالمانه وآگاهانه از واژه انقلاب تحت عنوان « سواد انقلابی » تحقق پیدا می کند. بنابراین مطالعه حاضر به بررسی و شناخت مولفه های سواد انقلابی و مفهوم سازی آن پرداخته است. در این راستا با بررسی ادبیات و مطالعات موجود و منویات امامین انقلاب، 11 مولفه از 23 مولفه به عنوان مولفه های نهایی سواد انقلابی شناسایی گردید که با استفاده از تحلیلی نوین تحت عنوان مدلسازی ساختاری تفسیری، جهت تعیین روابط میان مجموعه مولفه ها استفاده گردید. بعد از تعیین ماتریس و ترسم خطوط مرزی، مولفه‌ها بر اساس میزان نفوذ و وابستگی مشخص و دسته بندی شدند. مولفه وحدت به عنوان مولفه پیوندی تعیین شد که دارای نیروی نفوذ و هم چنین نیروی وابستگی قدرتمندی می باشد. این مولفه در حقیقت جزء مولفه‌هایی هستند که بی‌ثباتند، به این معنا که انجام هرگونه اقدامی در مورد این مولفه‌ها علاوه بر اینکه مستقیماً بر سایر مولفه‌ها اثر می‌گذارد، در قالب بازخورد از سایر مولفه‌ها بر خود مولفه نیز اثرگذار باشد. در پرتوی چنین نتیجه ایی می توان تصریح نمود واژه انقلابی به معنای فرد پایه، تک محوری و خودسر بودن نیست بلکه در لوای نگاه و بینش عالمانه جمعی اجتماعی است که معنای وحدت از آن استنباط و استخراج می گردد. پس با ادله علمی، استدلال می شود که نفطه کانونی سواد انقلابی، مولفه وحدت است که کلید تحقق، تشکیل، حیات، تداوم و بقای هر انقلابی بوده و خواهد بود.